"Trump 2.0" và cuộc xoay trục xuất khẩu

Dưới áp lực thuế quan từ chính sách "Trump 2.0" tại thị trường Mỹ, một cuộc dịch chuyển dòng chảy thương mại quy mô lớn đang diễn ra sang khu vực Á - Thái Bình Dương. Việc Trung Quốc chính thức vượt Mỹ trở thành khách hàng thủy sản lớn nhất của Việt Nam trong 6 tháng đầu năm 2026 là minh chứng rõ nét cho thấy vai trò "giảm chấn" từ các hiệp định đa phương như CPTPP và RCEP

Quy tắc xuất xứ cộng dồn và lộ trình giảm thuế nội khối đang trở thành mỏ neo giữ vững biên lợi nhuận cho các doanh nghiệp xuất khẩu lớn, tái định hình lại chiến lược phân bổ rủi ro của nhà đầu tư cá nhân.

Sau nhiều năm giữ vị trí thị trường xuất khẩu lớn nhất của thủy sản Việt Nam, Mỹ đang dần đánh mất vai trò độc tôn khi chính sách thuế quan thay đổi liên tục dưới nhiệm kỳ mới của Tổng thống Donald Trump.

Theo số liệu của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), trong 6 tháng đầu năm 2026, Trung Quốc và Hồng Kông đã vượt lên trở thành thị trường nhập khẩu thủy sản lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch khoảng 1,5 tỷ USD, trong khi xuất khẩu sang Mỹ đạt gần 900 triệu USD.

Xu hướng này phản ánh chiến lược giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất của nhiều doanh nghiệp xuất khẩu. Minh Phú - doanh nghiệp đầu ngành tôm - cũng mở rộng hiện diện tại Canada và Australia, đồng thời gia tăng khai thác các thị trường thuộc khu vực CPTPP và RCEP nhằm phân tán rủi ro thương mại.

CPTPP và RCEP trở thành lợi thế cạnh tranh

Điểm hấp dẫn của hai hiệp định thương mại lớn nhất khu vực không chỉ nằm ở ưu đãi thuế quan mà còn ở tính ổn định của chính sách.

Trong bối cảnh môi trường thương mại toàn cầu liên tục biến động, các doanh nghiệp có thể chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất và đầu tư dài hạn dựa trên các cam kết đã được ký kết.

Đáng chú ý, RCEP lần đầu tiên thiết lập khuôn khổ thương mại tự do giữa Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc. Trong khi đó, CPTPP tiếp tục tạo ra những dòng thương mại mới giữa các nền kinh tế trước đây ít có quan hệ xuất nhập khẩu trực tiếp.

Australia là ví dụ điển hình. Sau khi CPTPP có hiệu lực, nước này đã thay thế Mỹ trở thành nhà cung cấp lúa mạch lớn nhất cho Mexico. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này đạt gần 138,7 triệu AUD, chủ yếu phục vụ ngành sản xuất bia.

Theo Chính phủ Australia, xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ sang các nước CPTPP trong 5 năm đầu thực thi hiệp định cao hơn 54,6% so với giai đoạn trước đó.

Chuỗi cung ứng khu vực tiếp tục tái cấu trúc

Một trong những lợi ích lớn nhất của CPTPP và RCEP là quy tắc xuất xứ cộng dồn, cho phép doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu từ nhiều quốc gia thành viên nhưng vẫn đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi thuế.

Cơ chế này đang thúc đẩy quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng tại châu Á.

Campuchia là quốc gia hưởng lợi rõ nét khi xuất khẩu sang các thành viên RCEP tăng hơn 120% kể từ khi hiệp định có hiệu lực. Các ngành may mặc, điện tử và linh kiện ô tô đều ghi nhận tăng trưởng mạnh nhờ tận dụng nguồn nguyên liệu từ Trung Quốc và xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc với mức thuế ưu đãi.

Đối với Việt Nam, lợi thế này đặc biệt quan trọng với các ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, thủy sản, đồ gỗ, điện tử và linh kiện, vốn đang tham gia sâu vào chuỗi sản xuất khu vực.

Ở chiều ngược lại, các chuyên gia cũng cho rằng hiệu quả của các FTA chưa được khai thác tối đa. Việc đáp ứng quy tắc xuất xứ, chứng nhận điện tử và các tiêu chuẩn thương mại số vẫn là thách thức đối với nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ tiếp tục gia tăng, nhiều quốc gia như Philippines, Campuchia, UAE hay Argentina đã nộp đơn xin gia nhập CPTPP, trong khi Bangladesh, Sri Lanka và Chile cũng mong muốn tham gia RCEP. Điều này cho thấy các hiệp định thương mại khu vực đang ngày càng trở thành công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro từ biến động chính sách của các thị trường lớn, đồng thời mở rộng dư địa tăng trưởng xuất khẩu trong dài hạn.