Thuế “đi trước” cổ tức: Nhà đầu tư gánh nỗi lo kép

Chuyên gia Nguyễn Minh Hoàng nhận định, quy định mới sẽ đánh trực diện vào túi tiền của nhà đầu tư nhỏ lẻ, đặc biệt là nhóm giao dịch ngắn hạn – những người vốn nhạy cảm nhất với mọi biến động chi phí và thời điểm dòng tiền thực chảy về.

Thu thuế cổ tức bằng cổ phiếu: Chính sách cần cân đo giữa ngân sách và niềm tin thị trường

Tại Dự thảo sửa đổi Nghị định 126 hướng dẫn Luật Quản lý thuế, Bộ Tài chính đề xuất quy định mới: thuế thu nhập cá nhân (TNCN) sẽ được khấu trừ, kê khai và nộp ngay khi nhà đầu tư nhận cổ tức hoặc cổ phiếu thưởng – thay vì chờ đến lúc bán như hiện hành. Doanh nghiệp phát hành sẽ có trách nhiệm khấu trừ và nộp thuế thay cho cổ đông cá nhân.

Lý do được đưa ra là để ngăn tình trạng "chưa thu được thuế dù thu nhập đã phát sinh" – đặc biệt với các cổ đông lớn nắm giữ dài hạn, không bán cổ phiếu. Tuy nhiên, đề xuất này đang gây tranh luận trong cộng đồng đầu tư, bởi nó có thể dẫn đến nhiều hệ lụy đối với dòng tiền, tâm lý thị trường và chiến lược huy động vốn của doanh nghiệp.

Thu ngay khi chưa thu – rủi ro làm trệch dòng vốn và gia tăng áp lực tâm lý

Theo ông Nguyễn Minh Hoàng – Giám đốc phân tích của Chứng khoán Nhất Việt (VFS), việc đồng nhất thời điểm thu thuế giữa cổ tức bằng tiền và bằng cổ phiếu là hợp lý về nguyên tắc. Tuy nhiên, nếu áp dụng lập tức và cứng nhắc, chính sách này có thể tạo ra áp lực không nhỏ, đặc biệt với nhà đầu tư nhỏ lẻ và nhóm giao dịch ngắn hạn – những người vốn chiếm tỷ trọng lớn trên thị trường Việt Nam.

Với cổ tức cổ phiếu, nhà đầu tư không nhận được tiền mặt nhưng vẫn phải nộp thuế bằng tiền. Điều này dẫn tới nghịch lý: chưa thu được lợi nhuận thực, đã phải thực hiện nghĩa vụ tài chính. Trong nhiều trường hợp, để nộp thuế, nhà đầu tư buộc phải bán cổ phiếu vừa được chia – kéo theo áp lực nguồn cung ngay sau ngày chốt quyền, gây biến động ngắn hạn cho giá cổ phiếu.

Đặc biệt, đối với nhà đầu tư ngắn hạn – những người vốn không quá quan tâm tới cổ tức mà chủ yếu kỳ vọng vào biến động giá – việc vừa phải chịu điều chỉnh giá sau chia, vừa bị "gõ đầu" bởi nghĩa vụ thuế tức thì sẽ khiến việc nắm giữ trở nên kém hấp dẫn, dẫn đến xu hướng bán sớm để tránh rủi ro chi phí.

Không chỉ nhà đầu tư nhỏ lẻ, cổ đông lớn cũng khó tránh “gập ghềnh”

Với các nhà đầu tư lớn hoặc cổ đông chiến lược nắm giữ cổ phần dài hạn, nghĩa vụ thuế phát sinh tức thì cũng có thể tạo ra áp lực dòng tiền ngắn hạn – nhất là khi giá trị cổ tức bằng cổ phiếu lớn nhưng không đi kèm thanh khoản. Dù những nhà đầu tư này có đủ năng lực tài chính và thường không điều chỉnh danh mục chỉ vì nghĩa vụ thuế, thì việc phát sinh thêm chi phí tức thì vẫn có thể buộc họ tính toán lại cấu trúc sở hữu và tìm kiếm các phương án tối ưu thuế (như đầu tư qua pháp nhân, chuyển nhượng nội bộ…).

Ông Hoàng lưu ý, chính sách này có thể khiến một số nhà đầu tư lớn chuyển hướng sang hình thức đầu tư gián tiếp, hoặc thậm chí xem xét lại khả năng tham gia dài hạn với các doanh nghiệp thường xuyên chia cổ phiếu thưởng.

Tác động lan sang doanh nghiệp: Không nhỏ với nhóm vốn hóa vừa và nhỏ

Đối với doanh nghiệp niêm yết, đặc biệt là nhóm vừa và nhỏ – những đơn vị thường sử dụng cổ tức bằng cổ phiếu như một công cụ giữ chân cổ đông và giữ lại dòng tiền tái đầu tư – chính sách này có thể làm thay đổi cấu trúc chia cổ tức trong tương lai. Tuy không loại trừ khả năng doanh nghiệp tiếp tục duy trì hình thức này, nhưng áp lực từ phía cổ đông có thể khiến họ chuyển sang chia tiền mặt, giảm tần suất chi trả, hoặc thậm chí tạm dừng chia cổ tức để tránh tạo rào cản ngược cho chính mình.

Tác động tâm lý cũng là điều không thể bỏ qua. Chính sách thu thuế ngay khi chưa có dòng tiền có thể được hiểu là "chuyển gánh nặng tài khóa sang nhà đầu tư", trong khi thị trường đang cần được củng cố niềm tin và khơi thông dòng vốn trung – dài hạn.

Lựa chọn chính sách cần đi kèm lộ trình – không thể vội vàng

Ông Nguyễn Minh Hoàng cho rằng, nếu mục tiêu là đồng bộ và nâng cao hiệu quả thu ngân sách, thì chính sách này nên được triển khai với lộ trình hợp lý, hoặc thiết kế cơ chế cho phép giãn hoãn nghĩa vụ nộp thuế trong một khoảng thời gian nhất định – thay vì "truy thu tức thì". Điều này giúp đảm bảo dòng tiền cho nhà đầu tư, giảm áp lực bán ngắn hạn và giữ ổn định tâm lý thị trường.

Ở góc độ tổng thể, cổ tức bằng cổ phiếu vốn không làm tăng tài sản ròng của cổ đông ngay tức khắc – bởi giá cổ phiếu sẽ điều chỉnh tương ứng sau chia. Việc đánh thuế ngay tại thời điểm này, về bản chất, là đánh vào phần giá trị chưa hiện thực hóa. Điều này đòi hỏi nhà hoạch định chính sách phải tính toán kỹ giữa lợi ích thu ngân sách và rủi ro gây xáo trộn thị trường.

Thuế không phải là gánh nặng, nhưng thời điểm thu có thể là rủi ro

Ông Hoàng kết luận: thuế TNCN đối với cổ tức không phải là một loại thuế mới, mà chỉ là thay đổi về thời điểm thu. Tuy nhiên, trong một thị trường còn non trẻ như Việt Nam – nơi nhà đầu tư cá nhân vẫn chiếm ưu thế, và tính thanh khoản của nhiều cổ phiếu chưa cao – thì chính sách thu sớm có thể gây hiệu ứng domino không đáng có.

Chính sách thuế, về bản chất, không nên là rào cản cho sự phát triển thị trường. Nếu thiếu linh hoạt, nó có thể trở thành lực cản với dòng vốn dài hạn, làm suy yếu kênh dẫn vốn trung gian của nền kinh tế – đặc biệt trong giai đoạn mà huy động vốn qua thị trường chứng khoán đang được kỳ vọng là trụ cột hỗ trợ tăng trưởng.