Thuế đánh trước, tiền về sau: Bài toán ngược của cổ phiếu thưởng?

Nhiều chuyên gia đề xuất cơ quan chức năng nên linh hoạt trong cách đánh thuế cổ phiếu thưởng, thay vì khấu trừ ngay khi nhà đầu tư nhận cổ phiếu – thời điểm chưa phát sinh dòng tiền. Một giải pháp hợp lý hơn là tạm ghi nhận nghĩa vụ thuế và thực hiện khấu trừ sau khi cổ phiếu được bán, khi lợi ích thực sự được hiện thực hóa.

Bộ Tài chính đang lấy ý kiến cho Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 126/2020, trong đó có đề xuất đáng chú ý: Thuế thu nhập cá nhân (TNCN) sẽ được khấu trừ, kê khai và nộp ngay khi cá nhân nhận cổ tức hoặc cổ phiếu thưởng, thay vì đợi đến thời điểm chuyển nhượng như hiện nay.

Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, chính sách này có thể đặt nhà đầu tư vào thế khó – buộc phải nộp thuế khi dòng tiền thực tế chưa phát sinh.

Thu nhập "trên giấy", nghĩa vụ thuế "bằng tiền thật"?

Ông Nguyễn Hồ Ngọc – Giám đốc Đào tạo tại Công ty TNHH Đào tạo và Tư vấn Á Châu – cho rằng, việc sửa đổi cơ chế thu thuế với thu nhập từ chứng khoán cần được nhìn nhận tổng thể, cân đối giữa mục tiêu quản lý nhà nước và khả năng thực hiện của người nộp thuế.

Thực tế, thu nhập từ cổ tức hoặc thưởng bằng cổ phiếu thường không đi kèm dòng tiền thực tại thời điểm ghi nhận. Nhà đầu tư có thể nhận cổ phiếu, nhưng chưa bán, chưa có lợi nhuận, chưa có tiền để nộp thuế. Nếu bắt buộc khấu trừ ngay, họ có thể buộc phải bán cổ phiếu để có tiền đóng thuế – dẫn đến xáo trộn kế hoạch đầu tư và tạo ra áp lực tài chính không cần thiết.

Ông Ngọc đề xuất: "Việc gắn nghĩa vụ thuế với thời điểm chuyển nhượng – khi dòng tiền thực sự được hiện thực hóa – là hợp lý và công bằng hơn trong đa số trường hợp." Nếu vẫn muốn thu ngay khi nhận, có thể xem xét cơ chế nộp thuế hoãn lại có thời hạn, hoặc tạm giữ nghĩa vụ thuế để không ảnh hưởng đến dòng vốn đầu tư.

Xác định giá trị tính thuế: Cần rõ ràng và thống nhất

Một vấn đề kỹ thuật không kém phần quan trọng là cách xác định giá trị cổ phiếu làm căn cứ tính thuế. Theo ông Ngọc, giá cổ phiếu biến động liên tục, nếu không có quy định rõ ràng, việc xác định giá trị tại thời điểm "nhận" có thể thiếu minh bạch và tạo rủi ro cho cả cơ quan quản lý lẫn người nộp thuế.

Đặc biệt, thời điểm ghi nhận cổ phiếu thưởng trong tài khoản không đồng nghĩa với việc nhà đầu tư đã có toàn quyền sở hữu – họ có thể vẫn bị hạn chế chuyển nhượng hoặc chưa hoàn tất thủ tục pháp lý.

Vì vậy, ông Ngọc kiến nghị cần có quy định thống nhất về phương pháp xác định giá tính thuế, chẳng hạn:

Sử dụng giá đóng cửa tại ngày giao dịch không hưởng quyền;

Tính theo giá trung bình trong một khoảng thời gian trước khi ghi nhận;

Hoặc đơn giản hơn: chỉ xác định nghĩa vụ thuế khi phát sinh giao dịch chuyển nhượng thực tế.

Nếu không được làm rõ, chính sách dễ dẫn tới bất cập – đặc biệt trong điều kiện thị trường biến động mạnh, tài sản chưa có tính thanh khoản mà đã bị đánh thuế.

Hiệu quả quản lý phải song hành cùng tính khả thi

Dưới góc nhìn quản lý, mục tiêu của cơ quan chức năng là ngăn ngừa việc trốn hoặc chậm nộp thuế khi chuyển nhượng cổ phiếu. Tuy nhiên, theo ông Ngọc, một chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi có tính khả thi, dễ thực hiện, và phù hợp thực tiễn kinh tế – xã hội.

Thay vì “chặn đầu” nghĩa vụ thuế tại thời điểm nhà đầu tư chưa có tiền, cơ quan quản lý có thể:

Cho phép tổ chức chi trả tạm ghi nhận nghĩa vụ thuế và khấu trừ khi cổ phiếu được bán;

Thiết lập ngưỡng miễn thuế đối với cổ phiếu thưởng có giá trị nhỏ;

Áp dụng mức thuế suất ưu đãi đối với cổ phiếu thưởng dành cho người lao động trong doanh nghiệp;

Đồng thời tăng cường giám sát nghĩa vụ thuế tại thời điểm phát sinh giao dịch.

Chính sách tốt cần sự đồng thuận và khả năng thực thi

“Mọi thu nhập đều cần chịu thuế, nhưng nghĩa vụ thuế chỉ nên gắn với khả năng chi trả thực tế, được tính toán trên cơ sở minh bạch, và không tạo ra gánh nặng phi lý cho nhà đầu tư,” ông Nguyễn Hồ Ngọc nhấn mạnh.

Một chính sách thuế hiệu quả không chỉ giúp Nhà nước thu đúng – thu đủ – mà còn góp phần duy trì niềm tin, sự ổn định và công bằng trong môi trường đầu tư.

“Một chính sách tốt là chính sách được hiểu đúng, chấp nhận rộng rãi và đi vào thực tiễn bằng sự đồng thuận,” ông Ngọc kết luận.