Thực hành sinh ra hiểu biết

Vâng đấy là mệnh đề đầu tiên trong nguyên lý cơ bản về mối quan hệ nhân quả giữa tri thức (lý luận) và thực tiễn (thực hành) của Cụ Hồ trong bài viết năm 1951 có tiêu đề “Thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lý luận, lý luận lãnh đạo thực hành”.

Từ trước đến nay, hầu hết chúng ta đều nghĩ rằng “học trước, thực hành sau” nghĩa là “tiếp thu tri thức trước, sau đó áp dụng tri thức vào thực tiễn” và coi như đấy là lẽ tự nhiên. Thế nhưng Cụ Hồ lại đưa thực hành lên trước, cụ nói rằng thực hành sinh ra hiểu biết và chỉ có thực hành mới là thước đo chuẩn mực đúng nhất cho sự hiểu biết của con người về thế giới và chỉ do quá trình thực hành, người ta mới đạt được kết quả và lúc đó sự hiểu biết mới được chứng thực.

Về tri thức (lý luận), Cụ Hồ cho rằng lý luận rất quan trọng, bởi vì lý luận dạy chúng ta hành động. Thế nhưng, nếu đưa một lý luận rất đúng ra nói, rồi xếp nó lại một xó, không đưa ra thực hành, thì lý luận ấy thành lý luận suông. Muốn biết lý luận đúng hay không, thì phải dùng nó vào thực hành, xem nó có đạt được mục đích đã định hay không.

Về mối quan hệ giữa tri thức/lý luận và thực tiễn/thực hành, Cụ Hồ cho rằng hiểu biết do thực hành mà ra. Hiểu biết lại trải qua thực hành mà thành lý luận. Lý luận ấy lại phải dùng vào thực hành. Nếu lý luận nào đấy không đầy đủ hoặc sai lầm thì cần phải trải qua thực hành mà sửa chữa, làm cho lý luận đầy đủ hơn, đúng hơn. Cho nên, có thể nói "thực hành là kích thước của sự thật, là nền tảng của hiểu biết".

Kết bài, Cụ Hồ chốt lại nguyên lý lặp về mối quan hệ giữa lý luận/tri thức với thực hành/thực tiễn như sau: “Thực hành, hiểu biết. Lại thực hành, lại hiểu biết nữa. Cứ đi vòng như thế mãi, không bao giờ ngừng. Và nội dung của thực hành và hiểu biết lần sau cao hơn lần trước”.

Về chủ đề này, năm 2017 trong bài “Tính thực tiễn, tính hiệu quả quan trọng hơn trí thông minh, tri thức”, đăng trên FB và cuốn sách Khát vọng Việt: Vì sao đất nước mãi nghèo, tôi có viết như sau: “Chỉ có tính thực tiễn, tính hiệu quả mới biến trí thông minh và tri thức thành kết quả, giúp chúng ta thành công trong sự nghiệp và cuộc sống”.

Năm 2024, khi viết cuốn Khởi nghiệp, lãng mạn và thực tế, ngoài chữ THỰC TẾ được đặt đối xứng với LÃNG MẠN, với ngầm ý rằng đấy là hai đức tính quan trọng nhất của nhà khởi nghiệp, của doanh nhân, ngay trên trang bìa tôi đã viết như sau: “Khởi nghiệp, nếu không có giấc mơ lãng mạn và khát vọng lớn, đôi khi đến viển vông thì cùng lắm chỉ có thể tạo ra được những doanh nghiệp bình thường. Tuy nhiên, nếu không có tính thực tiễn và những hành động thực tế và phù hợp cho từng giai đoạn, thì giấc mơ và khát vọng mãi mãi là viển vông”.

Như vậy, tầm quan trọng của thực tiễn, thực hành là không phải bàn cãi. Tôi tiếp nhận, hiểu và thấm nhuần điều này từ Cụ Hồ và các bậc tiền bối cả trong nước lẫn ngoại quốc, chứ không phải tôi sáng tạo ra.

Rất tiếc rằng, Việt Nam chúng ta số người học lý luận/tri thức xong rồi xếp lại một xó, không đưa ra thực hành, trong người đầy bụng lý luận suông khá đông. Cứ lên FB xem họ phán đủ thứ trên đời về bất cứ sự việc nào, bất cứ lĩnh vực nào (kể cả họ chưa hề có trải nghiệm) và bất cứ cá nhân, tổ chức nào thì biết.