Thoát nước Hà Nội: Khi hạ tầng không theo kịp đô thị

Trận mưa lớn 30/9 cho thấy hệ thống thoát nước Hà Nội nhanh chóng quá tải, bộc lộ nhiều điểm nghẽn dù đã có các dự án đầu tư. Quy hoạch chia Thủ đô thành ba vùng tiêu thoát nước, song chỉ lưu vực Tô Lịch được xây dựng tương đối đồng bộ, còn lại vẫn chắp vá, thiếu trạm bơm và hồ điều hòa, khiến cảnh ngập úng tái diễn mỗi khi mưa lớn.

Hà Nội nội thành với 12 quận cũ trải trên bốn lưu vực thoát nước, nhưng chỉ Tô Lịch được đầu tư đồng bộ; các lưu vực còn lại vẫn lộ rõ bất cập, tiềm ẩn nguy cơ ngập úng nghiêm trọng.

Trận mưa lớn ngày 30/9 đã khiến nhiều khu vực Hà Nội chìm trong nước, minh chứng rõ ràng cho tình trạng quá tải của hệ thống thoát nước đô thị, dù khả năng thiết kế của toàn bộ mạng lưới đạt 310mm/2 ngày. Cứ mưa lớn, thành phố lại ngập, cuộc sống người dân đảo lộn.

Ba vùng tiêu thoát nước chính

Theo Quyết định số 725/QĐ-TTg (10/5/2013), Hà Nội đến năm 2030 và tầm nhìn 2050 được phân thành ba vùng tiêu thoát nước chính: Tả Đáy, Hữu Đáy và Bắc Hà Nội.

Vùng Tả Đáy (47.350ha) gồm sáu lưu vực, nguồn xả chính là sông Hồng, sông Nhuệ, sông Đáy.

Lưu vực sông Tô Lịch (7.750ha) bao trùm các quận Ba Đình, Hoàn Kiếm, Đống Đa, Hai Bà Trưng và một phần Tây Hồ, Cầu Giấy, Thanh Xuân, Hoàng Mai. Hệ thống thoát nước chính là trạm bơm Yên Sở 90m³/s, kết hợp cống tự chảy ra sông Hồng. Đây là lưu vực được đầu tư đồng bộ nhất.

Lưu vực Đông Mỹ (2.010ha) phục vụ một phần huyện Thanh Trì, Thường Tín, với trạm bơm Đông Mỹ 35m³/s và Vạn Phúc 6,3m³/s.

Lưu vực tả Nhuệ (9.800ha) và hữu Nhuệ (17.714ha) hệ thống thoát nước còn manh mún, nhiều trạm bơm theo quy hoạch chưa hoàn thiện, tạo ra các điểm úng ngập cục bộ.

Lưu vực Phú Xuyên (8.800ha) và các thị trấn (1.276ha) cơ bản dựa vào tiêu tự chảy và mương nông nghiệp.

Vùng Hữu Đáy (31.310ha) nguồn xả gồm sông Tích, sông Bùi, sông Đáy. Các trạm bơm dự kiến chưa đầy đủ, dẫn đến nhiều khu vực phụ thuộc vào mực nước tự nhiên, dễ xảy ra úng ngập.

Vùng Bắc Hà Nội (46.740ha) với các trạm bơm đầu mối chỉ đạt một phần công suất thiết kế; khi mưa lớn, nhiều điểm trũng thấp vẫn ngập nặng.

Thực trạng hệ thống thoát nước nội thành

Khu vực nội thành 12 quận cũ rộng 313km², sở hữu hơn 3.136km cống rãnh, gần 219km mương-kênh, 114.727 ga thu, 51 hồ điều hòa và 57 trạm bơm. Tuy trạm bơm Yên Sở (90m³/s), Bắc Thăng Long (20m³/s) và các cụm công trình khác đã cải thiện khả năng thoát nước, các trận mưa cực đoan vẫn làm xuất hiện điểm úng ngập tại các vị trí trũng thấp, xa nguồn xả hoặc nơi đô thị hóa nhanh.

Các lưu vực Tô Lịch, tả Nhuệ, hữu Nhuệ, Long Biên… vẫn gặp bất cập: một số trạm bơm theo quy hoạch chưa xây dựng, hệ thống hồ điều hòa chưa hoàn thiện, dẫn đến khả năng thoát nước phụ thuộc vào mực nước các sông tự nhiên.

Giải pháp lâu dài

Quy hoạch cao độ nền thoát nước đến 2045, tầm nhìn 2065 sẽ tính toán khả năng ứng phó biến đổi khí hậu, mưa lớn vượt 310mm/2 ngày. Thành phố cũng dự kiến hoàn thiện các công trình đầu mối, bổ sung hồ chứa mưa tại các dự án mới, tái sử dụng nước và điều tiết úng ngập, đồng thời triển khai đồng bộ các dự án thoát nước chính để giảm thiểu nguy cơ úng ngập cục bộ trong tương lai.