Nhu cầu điện bùng nổ, vì sao năng lượng tái tạo vẫn chưa ‘bung hết công suất’?

Ngay từ đầu mùa nắng nóng, hệ thống điện Việt Nam đã ghi nhận một cột mốc đáng chú ý khi sản lượng tiêu thụ trong ngày 31/3/2026 đạt 1.004,7 triệu kWh – lần đầu tiên vượt ngưỡng 1 tỷ kWh/ngày sớm hơn thường lệ. Đà tăng mạnh của phụ tải, đặc biệt tại các đô thị lớn và khu vực sản xuất công nghiệp, đang tạo áp lực đáng kể lên hệ thống điện quốc gia.

Trong bối cảnh đó, các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió – vốn bước vào giai đoạn điều kiện vận hành thuận lợi nhất trong năm – được kỳ vọng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc bổ sung nguồn cung. Tuy nhiên, thực tế cho thấy một nghịch lý: khi nhu cầu điện tăng cao, một phần công suất năng lượng tái tạo vẫn chưa được khai thác tối đa.

Nhu cầu điện tăng mạnh, dư địa tái tạo còn lớn

Theo các dự báo, nhu cầu điện của Việt Nam tiếp tục duy trì mức tăng trưởng 8–10% mỗi năm. Trong các đợt nắng nóng kéo dài, phụ tải có thể tăng đột biến, khiến hệ thống vận hành chịu áp lực lớn.

Ở chiều ngược lại, đây lại là thời điểm thuận lợi để các nguồn năng lượng tái tạo phát huy hiệu quả. Điện mặt trời, đặc biệt tại khu vực miền Trung và miền Nam, bước vào mùa cao điểm với số giờ nắng dài và cường độ bức xạ cao. Tương tự, điện gió – nhất là tại các vùng ven biển – cũng ghi nhận điều kiện vận hành tích cực.

Những yếu tố này cho thấy Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên tái tạo dồi dào, hoàn toàn có khả năng đóng góp đáng kể vào việc đảm bảo an ninh năng lượng trong các giai đoạn cao điểm. Tuy nhiên, việc chuyển hóa tiềm năng thành sản lượng thực tế lại không chỉ phụ thuộc vào yếu tố tự nhiên.

“Nút thắt” hạ tầng truyền tải

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở hạ tầng truyền tải điện. Trong giai đoạn phát triển nóng vừa qua, nhiều dự án điện mặt trời và điện gió tập trung tại các khu vực có tiềm năng cao, dẫn đến tình trạng quá tải cục bộ tại một số khu vực lưới điện.

Việc thiếu đồng bộ giữa phát triển nguồn và lưới khiến khả năng giải tỏa công suất bị hạn chế, buộc một số nhà máy phải giảm phát dù điều kiện tự nhiên thuận lợi.

Hiện nay, các dự án nâng cấp và mở rộng lưới điện đang được đẩy mạnh nhằm cải thiện khả năng hấp thụ nguồn điện tái tạo. Đồng thời, cơ chế cho phép đa dạng hóa nguồn lực đầu tư – bao gồm sự tham gia của khu vực tư nhân – cũng đang được xem xét và từng bước triển khai.

Về dài hạn, việc phát triển đồng bộ giữa nguồn điện và hạ tầng truyền tải sẽ là yếu tố then chốt để tối ưu hóa hiệu quả toàn hệ thống.

Bài toán cơ chế giá và các dự án chuyển tiếp

Bên cạnh hạ tầng, cơ chế chính sách – đặc biệt là giá điện – cũng là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vận hành của các dự án năng lượng tái tạo.

Hiện có khoảng 173 doanh nghiệp tham gia đầu tư vào nhóm dự án chuyển tiếp – những dự án được triển khai trong giai đoạn chuyển đổi từ cơ chế giá FIT (biểu giá hỗ trợ cố định) sang các cơ chế xác định giá mới.

Thời gian qua, cơ quan quản lý đã từng bước đưa ra giá tạm thời và tiến hành đàm phán hợp đồng mua bán điện. Tuy nhiên, quá trình này đòi hỏi sự cân bằng giữa nhiều yếu tố:

Việc chưa hoàn tất cơ chế giá chính thức đã phần nào ảnh hưởng đến dòng tiền và kế hoạch tài chính của doanh nghiệp. Tuy vậy, đây cũng là giai đoạn cần thiết để hoàn thiện khung chính sách theo hướng minh bạch và bền vững hơn.

Từ “cú hích FIT” đến thị trường cạnh tranh

Không thể phủ nhận, cơ chế FIT trước đây đã đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút đầu tư, giúp Việt Nam nhanh chóng hình thành một thị trường năng lượng tái tạo với quy mô lớn trong thời gian ngắn.

Tuy nhiên, khi hệ thống ngày càng mở rộng, yêu cầu đặt ra là phải chuyển sang các cơ chế linh hoạt hơn, phù hợp với thị trường điện cạnh tranh và phản ánh đúng chi phí.

Các động thái gần đây cho thấy cơ quan quản lý đang nỗ lực tháo gỡ vướng mắc, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý để hỗ trợ thị trường phát triển ổn định hơn trong dài hạn.

Triển vọng dài hạn: Không gian phát triển vẫn rất lớn

Dù còn nhiều điểm nghẽn, triển vọng của ngành năng lượng tái tạo tại Việt Nam vẫn được đánh giá tích cực. Cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, cùng với nhu cầu điện ngày càng tăng, đang mở ra không gian phát triển rộng lớn cho các nguồn năng lượng sạch.

Bên cạnh các dự án quy mô lớn như điện gió ngoài khơi hay nhiệt điện LNG, nhiều xu hướng mới cũng đang dần hình thành:

Những yếu tố này không chỉ giúp giảm áp lực cho hệ thống điện mà còn mở ra cơ hội cho doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị năng lượng.

Cơ hội “kích hoạt” từ mùa nắng nóng

Trong bối cảnh hiện tại, việc tháo gỡ các vướng mắc về cơ chế giá và hạ tầng truyền tải có thể xem là bước đi quan trọng để “kích hoạt” hiệu quả nguồn năng lượng tái tạo.

Nếu được triển khai đồng bộ, những điều chỉnh này sẽ:

Quan trọng hơn, đây cũng là cơ hội để Việt Nam tái cấu trúc hệ thống năng lượng theo hướng hiện đại, linh hoạt và bền vững hơn – nơi năng lượng tái tạo không còn là nguồn bổ sung, mà trở thành một trong những trụ cột chính.

Trong dài hạn, khi các yếu tố về chính sách, hạ tầng và thị trường được đồng bộ hóa, năng lượng tái tạo hoàn toàn có thể phát huy tối đa tiềm năng. Và trong bối cảnh đó, mùa nắng nóng không chỉ là áp lực về phụ tải, mà còn là “thời điểm vàng” để kích hoạt nguồn năng lượng sạch – nếu những điểm nghẽn hiện hữu sớm được tháo gỡ.