Ngành than đang “nóng” trở lại: Cơ hội hay chỉ là sóng ngắn hạn?

Trong vài năm gần đây, khi nhắc đến than, nhiều người thường nghĩ ngay đến một ngành “lỗi thời”, dần bị thay thế bởi năng lượng tái tạo. Nhưng thực tế thị trường lại đang diễn ra theo một hướng rất khác. Chỉ cần một biến động đủ lớn từ địa chính trị hay nguồn cung năng lượng, than lập tức quay trở lại như một lựa chọn không thể thiếu.

Phiên giao dịch ngày 9/3/2026 là một ví dụ rất rõ. Giá than Newcastle – vốn được xem là chỉ số tham chiếu quan trọng tại châu Á – đã tăng mạnh 9,3%, lên mức 150 USD/tấn, cao nhất kể từ cuối năm 2024. Đà tăng này diễn ra song song với việc giá dầu tiến sát ngưỡng 120 USD/thùng trong bối cảnh căng thẳng tại Trung Đông leo thang và nguồn cung bị gián đoạn.

Khi dầu và khí đốt trở nên khan hiếm hoặc đắt đỏ, thế giới gần như ngay lập tức phải tìm đến than như một giải pháp thay thế. Quy luật này đã lặp lại nhiều lần trong quá khứ. Năm 2022, khi xung đột Nga – Ukraine bùng phát, châu Âu từng quay lại sử dụng than để giảm phụ thuộc vào khí đốt Nga, đẩy giá than lên mức kỷ lục hơn 400 USD/tấn. Những gì đang diễn ra hiện tại, dù chưa cực đoan như vậy, nhưng có cùng bản chất.

Trong khi câu chuyện chuyển đổi xanh vẫn được nhắc đến mỗi ngày, thì thực tế nhiều quốc gia lại đang hành động rất thực dụng. Hàn Quốc gỡ bỏ giới hạn sản lượng điện than, Thái Lan chuẩn bị vận hành lại các tổ máy đã dừng, Ấn Độ khuyến khích sử dụng than thay khí đốt trong một số lĩnh vực. Ở Đông Nam Á, Philippines tăng tỷ trọng than giá rẻ, còn Indonesia đảo chiều kế hoạch giảm sản lượng.

Những động thái này cho thấy một điều rất rõ: khi hệ thống năng lượng gặp áp lực, ưu tiên hàng đầu vẫn là đảm bảo nguồn cung. Và trong bức tranh đó, than vẫn là nguồn năng lượng nền – ổn định, sẵn có và có thể huy động nhanh.

Tại Việt Nam, vai trò của than thậm chí còn rõ ràng hơn. Than vẫn là trụ cột trong sản xuất điện, và trong bối cảnh biến động toàn cầu, việc giữ ổn định nguồn cung than không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà còn là bài toán an ninh năng lượng.

Điểm đáng chú ý là ngành than trong nước không chỉ tăng sản lượng, mà còn đang làm tốt một nhiệm vụ quan trọng hơn: giữ nhịp cung ứng cho toàn bộ hệ thống năng lượng. Trong điều kiện giá nhiên liệu biến động và áp lực vận hành gia tăng, việc duy trì dòng cung ổn định cho các nhà máy nhiệt điện chính là yếu tố then chốt giúp hệ thống điện không bị gián đoạn.

Các số liệu mới nhất trong quý I/2026 càng củng cố rõ xu hướng này. Riêng tháng 3/2026, sản lượng than nguyên khai đạt 3,656 triệu tấn, vượt 7,2% kế hoạch tháng. Lũy kế quý I, sản lượng thực hiện đạt khoảng 25,9% kế hoạch năm, trong khi than tiêu thụ đạt 12,5 triệu tấn, tương đương 25% kế hoạch. Những con số này cho thấy tiến độ sản xuất – tiêu thụ đang bám sát kế hoạch năm, phản ánh nhu cầu thực tế rất ổn định từ thị trường.

Không dừng lại ở đó, kế hoạch tháng 4/2026 dự kiến tiêu thụ hơn 5,1 triệu tấn than, trong đó khoảng 4,145 triệu tấn phục vụ riêng cho sản xuất điện. Tỷ trọng này một lần nữa nhấn mạnh vai trò then chốt của than trong việc đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, đặc biệt trong bối cảnh các nguồn năng lượng khác còn nhiều biến động.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào sản lượng và nhu cầu, bức tranh sẽ chưa đầy đủ. Ngành than hiện vẫn đang phải đối mặt với áp lực chi phí ngày càng lớn. Điều kiện khai thác khó khăn hơn khi phải xuống sâu, chi phí vật tư và nhân công tăng, cùng với yêu cầu cao hơn về an toàn và môi trường. Đây là những yếu tố trực tiếp ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp.

Điểm đáng ghi nhận là dù chịu áp lực lớn, ngành vẫn duy trì được sự ổn định trong sản xuất và cung ứng. Điều này cho thấy năng lực vận hành và điều phối của các doanh nghiệp đã được nâng lên đáng kể, không chỉ đơn thuần phụ thuộc vào điều kiện thị trường thuận lợi.

Từ góc nhìn đầu tư, ngành than đang hội tụ nhiều yếu tố để hình thành một chu kỳ đáng chú ý. Giá than thế giới được hỗ trợ bởi yếu tố địa chính trị, nhu cầu trong nước ổn định và có tính bắt buộc, trong khi chính sách đang ưu tiên đảm bảo nguồn cung. Đồng thời, dữ liệu sản xuất – tiêu thụ thực tế trong quý I cho thấy ngành đang vận hành với hiệu suất cao và bám sát kế hoạch.

Tuy nhiên, áp lực chi phí lại đóng vai trò như một bộ lọc tự nhiên, khiến lợi ích không phân bổ đồng đều giữa các doanh nghiệp. Những đơn vị kiểm soát chi phí tốt, vận hành hiệu quả và có vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng sẽ là những bên hưởng lợi rõ rệt hơn.

Với nhà đầu tư, cơ hội vẫn đang hiện hữu ở các doanh nghiệp như NBC, TVD, CST, TMB. Nhưng điều quan trọng không nằm ở việc “mua ngành than”, mà là hiểu mình đang tham gia vào một chu kỳ mang tính thời điểm. Trong những chu kỳ như vậy, dòng tiền thường đi trước khi câu chuyện trở nên rõ ràng với số đông.

Cuối cùng, có lẽ cách nhìn đơn giản nhất là: than không biến mất, nó chỉ chờ đúng thời điểm để quay lại. Và khi nó quay lại, không chỉ là câu chuyện giá tăng, mà còn là vai trò giữ ổn định cho cả một hệ thống năng lượng phía sau. Nhưng ngay cả trong cơ hội đó, thị trường vẫn sẽ chọn lọc rất kỹ và phần thưởng chỉ dành cho những doanh nghiệp thực sự đủ năng lực.