Nã pháo, bắt tàu Iran: Mỹ chính thức vượt “lằn ranh đỏ”?

Mỹ bất ngờ nổ súng vào tàu chở hàng Iran ngay trước thời điểm lệnh ngừng bắn hết hiệu lực, làm dấy lên lo ngại về một vòng xoáy xung đột mới tại Trung Đông khi cả hai bên đều phát tín hiệu sẵn sàng leo thang

Căng thẳng giữa Mỹ và Iran tiếp tục leo thang nguy hiểm sau sự kiện lực lượng hải quân Mỹ nã pháo và bắt giữ một tàu chở hàng treo cờ Iran trên vịnh Oman ngày 19/4. Diễn biến này xảy ra chỉ vài ngày trước khi lệnh ngừng bắn tạm thời giữa hai bên dự kiến hết hạn vào ngày 22/4.

Theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường USS Spruance đã chặn tàu M/V Touska khi phương tiện này cố gắng vượt qua lệnh phong tỏa để tiến vào cảng Bandar Abbas thông qua eo biển Hormuz. Sau nhiều giờ cảnh báo không thành, tàu Mỹ đã khai hỏa pháo 127mm vào buồng máy, vô hiệu hóa con tàu trước khi thủy quân lục chiến đổ bộ kiểm soát.

Đây là lần hiếm hoi Mỹ công khai sử dụng hỏa lực trực tiếp nhằm vào tàu dân sự mang cờ Iran trong bối cảnh hai bên vẫn đang duy trì một thỏa thuận ngừng bắn mong manh.

Nguy cơ bị coi là “tuyên chiến”

Nhiều chuyên gia quốc tế nhận định hành động này có thể bị xem là vi phạm luật quốc tế và thỏa thuận ngừng bắn. Theo định nghĩa, ngừng bắn đồng nghĩa với việc chấm dứt toàn bộ hành vi sử dụng vũ lực trong thời gian hiệu lực.

Ông Harlan Ullman, cố vấn cấp cao tại Hội đồng Đại Tây Dương, cho rằng động thái của Mỹ “tương đương một hành động tuyên chiến” và có thể làm sụp đổ hoàn toàn các nỗ lực ngoại giao vốn đã rất mong manh.

Ở phía Iran, giới học giả và quan chức cũng bày tỏ quan điểm cứng rắn. Bà Zohreh Kharazmi, Đại học Tehran, nhận định các cuộc đàm phán mà Mỹ đề xuất chỉ là “vỏ bọc” cho một chiến dịch quân sự mới. Theo bà, việc nổ súng đúng thời điểm chuẩn bị bước vào vòng đàm phán tiếp theo cho thấy dấu hiệu rõ ràng của một kế hoạch leo thang.

Tối hậu thư và màn “ra đòn phủ đầu”

Sự kiện diễn ra ngay sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra tối hậu thư yêu cầu Iran mở lại eo biển Hormuz và từ bỏ kho dự trữ uranium làm giàu cấp cao. Ông cảnh báo nếu Tehran không chấp thuận, Mỹ sẽ tấn công vào hạ tầng trọng yếu của Iran.

Video: Khoảnh khắc Mỹ nổ súng vào tàu hàng Iran

Eo biển Hormuz hiện là tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 1/5 sản lượng dầu mỏ toàn cầu, khiến mọi động thái quân sự tại khu vực này đều có tác động lớn đến thị trường năng lượng và kinh tế thế giới.

Trước đó, Mỹ đã thực thi phong tỏa hàng hải đối với Iran và chặn khoảng 25 tàu mang cờ nước này. Vụ việc lần này được xem là bước leo thang đáng kể khi chuyển từ kiểm soát sang sử dụng hỏa lực.

Cuộc chơi pháp lý và vùng xám quốc tế

Một trong những yếu tố then chốt là vị trí xảy ra vụ việc. Theo giáo sư Donald Rothwell (Đại học Quốc gia Australia), nếu tàu Touska bị tấn công ngoài lãnh hải Iran, Mỹ có thể lập luận đây là hành động thực thi lệnh trừng phạt thay vì vi phạm ngừng bắn.

Tuy nhiên, nếu tàu nằm gần hoặc trong vùng biển thuộc chủ quyền Iran, hành động quân sự này có thể bị coi là vi phạm nghiêm trọng luật quốc tế.

Giới quan sát cho rằng Washington có thể sử dụng “lập luận pháp lý” để biện minh rằng họ chỉ đang thực thi luật trừng phạt, qua đó tránh bị cáo buộc phá vỡ thỏa thuận ngừng bắn.

Nguy cơ leo thang toàn khu vực

Cùng lúc, các dấu hiệu tăng cường quân sự đang ngày càng rõ rệt. Mỹ được cho là đã triển khai thêm tàu chiến, máy bay và lực lượng hậu cần quanh khu vực Trung Đông. Một số nguồn tin cho biết tàu sân bay và máy bay chiến đấu Mỹ đã gia tăng hoạt động tại Iraq và vùng Vịnh.

Phía Iran cũng phát tín hiệu sẵn sàng đáp trả. Các chuyên gia cảnh báo Tehran có thể lựa chọn nhiều phương án, từ tấn công tàu chiến Mỹ đến gây gián đoạn các tuyến hàng hải chiến lược như eo biển Bab el-Mandeb.

Trong bối cảnh đàm phán chưa có tiến triển rõ ràng, nguy cơ xảy ra một vòng xung đột quân sự mới đang gia tăng nhanh chóng. Sự kiện nổ súng lần này có thể là bước ngoặt, đẩy căng thẳng Mỹ - Iran từ trạng thái “đối đầu kiểm soát” sang “leo thang khó lường”.

Giữa lúc đó, mọi ánh mắt đang dồn về ngày 22/4 – thời điểm lệnh ngừng bắn hết hiệu lực – như một cột mốc quyết định liệu khu vực Trung Đông sẽ quay lại bàn đàm phán hay trượt sâu hơn vào một cuộc khủng hoảng mới.