Iran nắm "van năng lượng" thế giới?

Từ một tuyến hàng hải tự do, huyết mạch giao thương của thế giới đang đứng trước nguy cơ bị biến thành một "trạm thu phí vũ lực" do Iran đơn phương kiểm soát.

Những diễn biến căng thẳng gần đây cho thấy Iran vẫn đủ khả năng gây sức ép lên eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới - bằng nguồn lực quân sự không quá lớn.

Theo nhiều chuyên gia, đây là lợi thế chiến lược mà Tehran sẽ tiếp tục nắm giữ ngay cả khi đạt được thỏa thuận với Mỹ trong tương lai. Khả năng kiểm soát hoặc làm gián đoạn lưu thông qua Hormuz đang dần trở thành "vũ khí năng lượng" mới của Iran.

Gregory Brew, chuyên gia của Eurasia Group, nhận định Iran đã chứng minh họ có thể duy trì sức ép tại Hormuz ngay cả dưới các đợt không kích dữ dội từ Mỹ và Israel.

"Đó là lợi thế mà rất khó bị tước bỏ", ông nói.

Kịch bản thu phí qua Hormuz được tính đến

Thay vì phong tỏa hoàn toàn, một số chuyên gia cho rằng kịch bản Iran kiểm soát và thu phí lưu thông tại Hormuz có thể thực tế hơn.

Tháng trước, Tehran thành lập Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư nhằm giám sát hoạt động qua lại của tàu thuyền. Một số trường hợp được cho là phải trả phí hoặc tuân thủ quy trình kiểm tra từ phía Iran.

Động thái này lập tức vấp phải phản ứng từ Mỹ. Washington áp lệnh trừng phạt cơ quan mới thành lập, đồng thời cảnh báo các hãng vận tải không được ký kết thỏa thuận với Tehran để đảm bảo an toàn khi đi qua eo biển.

Tuy nhiên, trong bối cảnh nguồn cung năng lượng toàn cầu chịu áp lực, một số doanh nghiệp vận tải và kinh doanh dầu mỏ được cho là đã tìm cách đạt thỏa thuận để duy trì hoạt động.

Thế giới đứng trước bài toán chi phí mới

Theo các chuyên gia năng lượng, nếu Hormuz được mở lại với lưu lượng tàu gần mức trước xung đột, tác động lên giá dầu có thể được kiểm soát.

Tuy nhiên, giới phân tích cảnh báo rủi ro địa chính trị mới sẽ khiến giá dầu khó quay lại vùng thấp như trước đây.

Một số dự báo cho rằng việc Iran áp dụng cơ chế kiểm soát hoặc thu phí có thể khiến giá dầu tăng thêm từ vài USD đến hàng chục USD mỗi thùng. Trong kịch bản xấu hơn, nếu Hormuz tiếp tục bị gián đoạn kéo dài, giá dầu Brent thậm chí có thể tiến sát ngưỡng 200 USD/thùng.

Khi đó, cú sốc năng lượng hiện nay có nguy cơ lan rộng thành khủng hoảng kinh tế toàn cầu.

Cuộc đua tìm đường vòng

Trước rủi ro kéo dài tại Hormuz, nhiều quốc gia vùng Vịnh đã tăng tốc tìm kiếm tuyến vận chuyển thay thế.

Saudi Arabia mở rộng vận chuyển qua hệ thống đường ống Đông - Tây. UAE cũng đẩy mạnh khai thác tuyến Habshan - Fujairah và xây dựng thêm hạ tầng mới nhằm giảm phụ thuộc vào eo biển.

Tuy nhiên, đây là bài toán tốn kém và mất nhiều năm để hoàn thiện. Đối với các nước như Kuwait, Qatar hay Bahrain, việc tìm lối đi thay thế còn phức tạp hơn nhiều.

Đáng chú ý, ngay cả các tuyến đường ống mới cũng không hoàn toàn miễn nhiễm trước nguy cơ bị tấn công bằng tên lửa hoặc thiết bị bay không người lái.

"Phí rủi ro Iran" có thể tồn tại lâu dài

Giới phân tích nhận định điều đáng lo ngại nhất không phải là việc Hormuz đóng hay mở trong ngắn hạn, mà là việc thị trường năng lượng toàn cầu sẽ phải định giá lại rủi ro từ Iran trong dài hạn.

Dù xung đột kết thúc hay không, Tehran đã chứng minh họ đủ khả năng tác động đến tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới. Điều đó khiến an ninh năng lượng toàn cầu trong tương lai phụ thuộc nhiều hơn vào các quyết định từ Iran.