Hộ tống tàu dầu: Bước đi răn đe của Washington hay canh bạc địa chính trị?

Giữa căng thẳng leo thang với Iran, kế hoạch điều Hải quân Mỹ hộ tống tàu dầu qua eo biển Hormuz được xem là biện pháp bảo vệ tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo đây có thể là “con dao hai lưỡi”.

Trong bối cảnh chiến sự Trung Đông đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng mạnh, đề xuất của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc điều tàu chiến hộ tống tàu chở dầu qua eo biển Hormuz đang gây tranh luận lớn trong giới hoạch định chính sách và ngành vận tải biển.

Washington cho rằng đây là biện pháp cần thiết để bảo vệ tuyến vận tải năng lượng sống còn của thế giới. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo chiến dịch này có thể làm gia tăng rủi ro cho các tàu thương mại và khiến xung đột lan rộng.

Hormuz là cửa ngõ nối Vịnh Ba Tư với vịnh Oman, nằm giữa Iran ở phía bắc và Oman ở phía nam. Ở điểm hẹp nhất, eo biển rộng khoảng 48 km nhưng vẫn đủ cho các tàu siêu trọng tải lưu thông.

Mỗi ngày, khoảng 20% lượng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu đi qua tuyến đường này. Các nền kinh tế phụ thuộc lớn vào Hormuz gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ và nhiều quốc gia châu Âu.

Chính vì vậy, bất kỳ sự gián đoạn nào tại đây đều có thể gây cú sốc cho thị trường năng lượng và làm gia tăng áp lực lạm phát trên toàn cầu.

Vị trí địa chiến lược quan trọng của eo biển Hormuz.

Iran có quyền phong tỏa eo biển?

Về mặt pháp lý, eo biển Hormuz được coi là “eo biển dùng cho hàng hải quốc tế” theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS).

Theo quy định của công ước, mọi tàu thuyền và phương tiện bay đều có quyền quá cảnh không bị cản trở, và các quốc gia ven eo biển không được phép đình chỉ quyền này.

Dù Iran đã ký nhưng chưa phê chuẩn UNCLOS, nguyên tắc tự do hàng hải tại các eo biển quốc tế vẫn được xem là tập quán pháp quốc tế có giá trị ràng buộc rộng rãi.

Ngoài ra, theo Cẩm nang San Remo về luật quốc tế trong xung đột trên biển, một cuộc phong tỏa bị coi là bất hợp pháp nếu cản trở quyền tiếp cận biển của các quốc gia trung lập.

Hormuz là lối ra biển duy nhất của UAE, Qatar, Kuwait và Iraq – những nước không trực tiếp tham chiến. Vì vậy, việc phong tỏa đơn phương có thể bị xem là vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế.

Tuy nhiên, trên thực tế chiến tranh, các bên vẫn có thể tạo ra tình trạng gián đoạn mà không cần tuyên bố phong tỏa chính thức, thông qua các biện pháp như thủy lôi hoặc tấn công bằng máy bay không người lái.

Phương án hộ tống của Mỹ: Hợp pháp nhưng đầy rủi ro

Để đối phó với các mối đe dọa từ Tehran, Tổng thống Donald Trump cho biết Hải quân Mỹ sẵn sàng hộ tống tàu dầu qua Hormuz. Washington cũng đề xuất hỗ trợ bảo hiểm rủi ro chính trị cho các tàu vận chuyển năng lượng, sau khi nhiều hãng tái bảo hiểm rút khỏi khu vực.

Các tàu chở dầu được nhìn thấy ngoài khơi bờ biển Fujairah, khi Iran tuyên bố sẽ đóng cửa eo biển Hormuz trong bối cảnh xung đột Mỹ-Israel với Iran, tại Fujairah (Saudi Arabia) ngày 3/3. 

Về nguyên tắc, việc điều tàu chiến bảo vệ tự do hàng hải không vi phạm luật quốc tế. Tuy nhiên, theo Cẩm nang San Remo, tàu thương mại trung lập có thể mất quyền miễn trừ nếu di chuyển dưới sự hộ tống của tàu chiến của một bên tham chiến.

Điều này có nghĩa là các tàu dầu đi cùng tàu chiến Mỹ có thể bị Iran coi là mục tiêu hợp pháp.

Nói cách khác, thay vì được bảo vệ, tàu thương mại có nguy cơ trở thành “lá chắn nổi” giữa hai bên xung đột.

Bên cạnh đó, giới phân tích cũng đặt câu hỏi về tính khả thi của kế hoạch hộ tống quy mô lớn. Mỗi ngày có hàng chục tàu dầu đi qua Hormuz, trong khi việc bảo vệ toàn bộ số tàu này sẽ đòi hỏi lượng lớn tàu chiến, máy bay tuần tra và hệ thống phòng không.

Hiệp hội vận tải biển BIMCO cho rằng việc hộ tống toàn diện là gần như không thực tế về mặt nguồn lực.

Nguy cơ leo thang chiến lược

Rủi ro lớn nhất nằm ở khả năng xung đột leo thang.

Nếu Iran tấn công một tàu được Mỹ hộ tống, Washington có thể coi đó là hành động trực tiếp nhằm vào lực lượng Mỹ, từ đó kích hoạt phản ứng quân sự mạnh hơn. Khi đó, Hormuz có nguy cơ biến thành một chiến trường thực sự.

Giới quan sát lo ngại kịch bản leo thang theo vòng xoáy: hộ tống – tấn công – trả đũa – mở rộng xung đột.

Trong bối cảnh nhiều hãng bảo hiểm đã rút khỏi khu vực và chi phí vận tải tăng mạnh, nhiều chủ tàu đang lựa chọn tạm dừng hoạt động thay vì chấp nhận rủi ro.

Một nhà giao dịch dầu tại Singapore nhận định:

“Chỉ cần một vụ tấn công thành công, thị trường năng lượng toàn cầu có thể rơi vào trạng thái hoảng loạn.”

Thế cân bằng mong manh tại tuyến dầu mỏ lớn nhất thế giới

Từ góc độ pháp lý, Iran khó có cơ sở để phong tỏa Hormuz. Nhưng về mặt chiến lược, việc Mỹ triển khai hộ tống quy mô lớn cũng không phải là giải pháp không rủi ro.

Nếu được triển khai thận trọng và phối hợp đa phương, biện pháp này có thể giúp duy trì dòng chảy năng lượng toàn cầu. Nhưng nếu trở thành biểu tượng phô trương sức mạnh trong bối cảnh chiến tranh leo thang, Hormuz có thể nhanh chóng trở thành điểm bùng phát mới của xung đột.

Tại tuyến vận chuyển 1/5 năng lượng của thế giới, bất kỳ sai lầm nào cũng có thể tạo ra cú sốc không chỉ đối với Trung Đông, mà với toàn bộ nền kinh tế toàn cầu.