Hệ thống chính trị thay đổi thế nào sau một năm tinh gọn?

Một năm sau cuộc sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy trên toàn quốc, cơ cấu hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương có những thay đổi lớn nhất trong nhiều thập niên.

Cuộc cách mạng tinh gọn, tổ chức bộ máy bắt đầu từ cuối năm 2024, sau khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đưa ra chủ trương "Tinh - Gọn - Mạnh - Hiệu năng - Hiệu lực - Hiệu quả", coi đây là điều kiện thiết yếu để hệ thống chính trị thực hiện các mục tiêu trong giai đoạn mới. Sau một năm, số đầu mối trực thuộc Trung ương giảm gần 35% trên cả ba khối Đảng, Nhà nước và Mặt trận Tổ quốc, theo số liệu từ Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Khối các cơ quan Đảng Trung ương - "bộ não chiến lược" của hệ thống, tiên phong giảm 25% đơn vị cấp vụ, hơn 35% cấp phòng, cùng gần 39% đơn vị sự nghiệp công lập. Ở khối Nhà nước, cơ cấu Chính phủ cũng giảm 23%, trong khi Văn phòng Quốc hội giảm từ 35 xuống 17 đơn vị. Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội cũng hợp nhất 6 cơ quan tham mưu, giúp việc thành một đầu mối duy nhất là Cơ quan Ủy ban MTTQ Việt Nam.

Dựa trên dữ liệu của các cơ quan Trung ương và địa phương, VnExpress thống kê sự thay đổi cơ cấu tổ chức đến cấp cục, vụ tại các cơ quan thuộc ba khối: Đảng, Nhà nước - Chủ tịch nước, Quốc hội, Chính phủ (trừ Bộ Công an và Bộ Quốc phòng do tính đặc thù), TAND, VKSND, và MTTQVN. Trong đó, Chính phủ là cơ quan tái cơ cấu mạnh mẽ nhất; Chủ tịch nước và Mặt trận Tổ quốc ít biến động hơn về quy mô.

Tiến trình “đại sắp xếp” khởi động từ các cơ quan Đảng cuối năm 2024. Trước sáp nhập, cơ quan Đảng Trung ương có 14 đảng bộ trực thuộc với 8.875 đảng viên. Sau sáp nhập, Ban Đảng Trung ương giảm hai đầu mối: Ban Tuyên giáo sáp nhập với Ban Dân vận thành Ban Tuyên giáo và Dân vận; Ban Đối ngoại Trung ương được chuyển về Bộ Ngoại giao. Một số đơn vị sự nghiệp kết thúc hoạt động như: Truyền hình Nhân dân; Báo Điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam; Ban Bảo vệ chăm sóc sức khỏe cán bộ Trung ương…

Ngoài tinh gọn, Trung ương Đảng cũng tiếp nhận 5 đơn vị sự nghiệp khác từ Chính phủ, tăng quy mô lên 19 đảng bộ trực thuộc. Trong nội bộ, các cơ quan Đảng Trung ương cũng tinh gọn 110 đơn vị cấp vụ và tương đương, 440 cấp phòng, và 35 đơn vị sự nghiệp công lập.

Văn phòng Chủ tịch nước với bộ máy vốn nhỏ gọn không có quá nhiều thay đổi, chỉ giảm một vụ là Thi đua - Khen thưởng, và không tổ chức cấp phòng từ tháng 3/2025.

Ở Quốc hội, cơ cấu tổ chức từ tháng 2/2025 còn 9 Ủy ban - giảm 4 đơn vị nhờ hợp nhất, đồng thời, kết thúc hoạt động hai đơn vị sự nghiệp là Viện Nghiên cứu Lập pháp và Truyền hình Quốc hội. Riêng Văn phòng Quốc hội, số đầu mối trước sắp xếp giảm từ 35 còn 17 đơn vị; và giảm 37 đầu mối cấp phòng. Trong khi, Kiểm toán nhà nước giảm một đơn vị trực thuộc và 18 cơ quan cấp phòng.

Từ năm 1992 đến nay, Chính phủ trải qua 5 lần tách nhập, thay đổi tên gọi các bộ. Cơ cấu bộ máy gồm 18 bộ và 4 cơ quan ngang bộ duy trì ổn định từ năm 2007. Tháng 2/2025, Quốc hội quyết định giảm từ 22 còn 17 bộ, cơ quan ngang bộ, cắt giảm hàng loạt đầu mối. 11 đơn vị được giữ nguyên, số còn lại hợp nhất, riêng một cơ quan được thành lập mới là Bộ Dân tộc và Tôn giáo.

Sau tinh gọn, bộ máy Chính phủ cắt giảm 13/13 tổng cục, giảm 505 cục, 235 vụ, 3.377 chi cục và tương đương, cùng 82 đơn vị sự nghiệp công lập.

Sau sáp nhập, hai “siêu bộ” hình thành là Bộ Tài chính (35 đơn vị) và Bộ Nông nghiệp và Môi trường (30 đơn vị) - đều được hợp nhất từ hai bộ cũ có quy mô 27-28 đơn vị mỗi bộ. Quá trình tinh gọn giúp hai đơn vị này giảm lần lượt 37% và 45% đầu mối so với trước, cho thấy hiệu quả tinh gọn khi sáp nhập đơn vị chồng lấn chức năng, nhiệm vụ.

Tỷ lệ cắt giảm trung bình của nhóm bộ không sáp nhập mà chỉ tái cơ cấu nội bộ là khoảng 12%, còn nhóm hợp nhất là 43%. Thanh tra Chính phủ là cơ quan duy nhất tăng quy mô, từ 19 lên 22 đơn vị, do tiếp nhận chức năng, nhiệm vụ từ 12 thanh tra Bộ để lập ra 8 Cục thanh tra chuyên ngành mới.

Với hệ thống Tòa án Nhân dân và Viện Kiểm sát Nhân dân, từ giai đoạn 2014-2015 đến nay, bộ máy tương đối ổn định, được tổ chức đồng nhất theo 3 cấp - Trung ương, tỉnh, huyện. Năm 2015, hệ thống tòa và viện cấp khu vực được thành lập ở Hà Nội, Đà Nẵng và TP HCM (Toà án Nhân dân Cấp cao, và Viện Kiểm sát Nhân dân Cấp cao).

Cơ cấu thay đổi từ 1/7/2025. Hệ thống tư pháp gồm Tòa án và Viện Kiểm sát nhân dân cũng bỏ cấp huyện, tái cấu trúc toàn diện theo hệ thống 3 cấp - Trung ương; tỉnh; và khu vực. Bên cạnh đó, hệ thống Tòa án Nhân dân cấp cao và Viện Kiểm sát Nhân dân cấp cao kết thúc hoạt động sau 10 năm vận hành. Thay vào đó, 3 Tòa Phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại Hà Nội, Đà Nẵng, TP HCM được thành lập mới để phúc thẩm quyết định sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh.

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ra đời từ n

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ra đời từ năm 1930 với bộ máy tương đối ổn định gồm cơ quan Uỷ ban MTTQVN và 5 tổ chức chính trị - xã hội (Tổng Liên đoàn Lao động, Hội Nông dân, Trung ương Đoàn, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh) vận hành như 6 cơ quan hành chính độc lập, dẫn đến nhiều nhiệm vụ trùng lặp. Từ tháng 4/2025, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội được cơ cấu lại thành một bộ máy duy nhất. Số đầu mối tham mưu, giúp việc giảm từ 62 xuống 21, với cơ quan cấp tỉnh giảm từ 32 còn 10 đầu mối.

Việc sắp xếp, tổ chức lại hệ thống chính trị ở cấp Trung ương diễn ra toàn diện, từ phân cấp cao nhất xuống thấp nhất - cấp cục vụ và phòng ban, những đầu mối trực tiếp tiếp nhận nhiệm vụ, tham mưu, giúp việc cho các cấp.

Trước tinh gọn, mô hình cấp tổng cục, cục, vụ khiến toàn bộ máy chính trị Trung ương duy trì số lượng đầu mối lớn, đặc biệt ở các cơ quan thuộc Chính phủ. Từ năm 2021, Bộ Nội vụ đã nhận định mô hình tổ chức tổng cục, cục, vụ không thống nhất. Năm 2025, tiến trình tinh gọn bộ máy cấp cục, vụ được sắp xếp theo nguyên tắc không duy trì mô hình tổng cục thuộc bộ.

Với cấp cục, vụ, đơn vị sự nghiệp công lập, mỗi Bộ chỉ duy trì một đầu mối tổ chức tương ứng với các lĩnh vực: Tổ chức cán bộ, Pháp chế, Hợp tác quốc tế, Văn phòng, Kế hoạch Tài chính. Các cục vụ thực hiện chức năng tham mưu hoặc chuyên ngành có nhiệm vụ liên thông, gắn kết thì sắp xếp thành một đầu mối. Mỗi bộ ngành cũng chỉ có tối đa 5 đơn vị sự nghiệp công lập.

Sau cấp Trung ương, tiến trình tinh gọn ở địa phương được tiến hành với chủ trương sáp nhập tỉnh thành và bỏ chính quyền cấp huyện.

Trước tháng 7/2025, hệ thống chính trị địa phương có mô hình tổ chức tương tự Trung ương, với các cấp ủy, HĐND, UBND, Tòa án Nhân dân, Viện Kiểm sát Nhân dân, và cơ quan MTTQ Việt Nam. Bộ máy này được tổ chức tương tự theo 3 cấp tỉnh, huyện, và xã (riêng cấp xã không có Tòa án và Viện kiểm sát), với các phòng ban chuyên môn, chi cục, đơn vị sự nghiệp công lập.

Hệ thống chính quyền địa phương 3 cấp hoạt động ổn định liên tục trong 80 năm. Trải qua nhiều lần tách - nhập tỉnh thành, Việt Nam duy trì mô hình 63 đơn vị hành chính cấp tỉnh từ năm 2008 cho đến năm 2025.

Trước sáp nhập, bộ máy ở 63 tỉnh, thành gồm 10.794 đơn vị hành chính cấp huyện và xã. Riêng hệ thống ở UBND cấp huyện có hơn 8.000 phòng chuyên môn và duy trì số lượng quanh ngưỡng này suốt 15 năm.

Theo Tổng Bí thư Tô Lâm, trước tinh gọn, khoảng 70% ngân sách dùng để trả lương, chi thường xuyên và phục vụ hoạt động của bộ máy, chỉ còn 30% dành cho đầu tư phát triển, quốc phòng - an ninh và an sinh xã hội. Bộ máy cồng kềnh đã kìm hãm sự phát triển, do đó cần tinh gọn bộ máy, tinh giản biên chế, giảm chi thường xuyên để dành nguồn lực đầu tư phát triển.

Một năm sau khi bắt đầu quá trình sắp xếp, thay đổi lớn nhất nằm ở quy mô tổ chức bộ máy. Tuy nhiên, mục tiêu của cải cách không dừng ở việc giảm đầu mối hay tinh giản biên chế, mà hướng tới nâng cao hiệu quả vận hành của hệ thống.

Theo Chính phủ, việc tổ chức lại bộ máy giúp giảm khoảng 53% thời gian thực hiện thủ tục hành chính ở nhiều quy trình, ước tính tiết kiệm cho xã hội hơn 23.000 tỷ đồng mỗi năm.

Sau khi kết thúc hoạt động của cấp huyện, cấp xã tiếp nhận khoảng 73,8% khối lượng nhiệm vụ được phân cấp, trở thành cấp trực tiếp giải quyết phần lớn công việc của người dân và doanh nghiệp.

Khảo sát của Chính phủ nêu 83,08% người dân hài lòng với quá trình giải quyết thủ tục hành chính, trong khi 89,09% cho biết không còn tình trạng nhũng nhiễu, phiền hà tại nơi tiếp nhận hồ sơ.

Đồng thời, ngân sách nhà nước đã chi hơn 115.000 tỷ đồng để thực hiện chính sách đối với hơn 143.000 cán bộ, công chức, viên chức và người lao động chịu tác động từ quá trình sắp xếp.

Quá trình chuyển đổi cũng đặt ra nhiều yêu cầu tiếp tục hoàn thiện.

Theo Chính phủ, khoảng 550 văn bản quy phạm pháp luật vẫn cần được sửa đổi, bổ sung để đồng bộ với mô hình tổ chức mới. Trong khi đó, cấp xã - nơi tiếp nhận phần lớn nhiệm vụ sau sắp xếp - đang chịu áp lực lớn về khối lượng công việc; gần 68,8% đội ngũ hiện nay vẫn là nguồn công chức cấp xã trước đây, đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao năng lực chuyên môn sâu.

Tại Hội nghị toàn quốc sơ kết một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy không dừng lại ở những phép cộng trừ cơ học về đầu mối hay nhân sự, mà quan trọng nhất hiệu năng thực tế.

“Tổ chức mới phải tạo ra năng lực mới, cơ chế phân cấp - phân quyền mới phải song hành với trách nhiệm mới, dữ liệu mới phải tạo ra phương thức quản trị mới, và bộ máy mới phải đem lại chất lượng phục vụ mới cho người dân và doanh nghiệp”, Tổng bí thư nói.

Từ 1/7/2025, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố, giảm 29 đơn vị hành chính (tương đương 46%). Bộ máy cấp sở ngành cũng thay đổi theo các bộ ngành Trung ương, giúp giảm 60% số cơ quan chuyên môn cấp tỉnh. Đồng thời, từ tháng 7/2025, cả nước lần đầu tiên chuyển đổi sang mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, bỏ hoàn toàn cấp huyện. Ở cấp xã, hơn 6.700 đơn vị hành chính được tinh gọn nhờ sáp nhập, tương ứng 67%.

Về dữ liệu- Dữ liệu cơ cấu tổ chức các cơ quan được tổng hợp dựa trên các nguồn sau:

+ Chính phủ, Văn phòng Chủ tịch nước: Tổng hợp từ Nghị định Quy định chức năng, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của từng đơn vị. Thông tin trước sáp nhập lấy theo Nghị định gần nhất trước chủ trương sáp nhập (năm 2025). Thông tin sau sáp nhập được cập nhật mới nhất đến nay.

Riêng Bộ Quốc phòng và Bộ Công an không công khai Nghị định Quy định chức năng, quyền hạn và cơ cấu tổ chức nên không được đưa vào phân tích này.

+ Quốc hội: Tổng hợp từ Nghị quyết về nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể và cơ cấu tổ chức của Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội

+ VKSND và TANDTC: Tổng hợp từ Nghị quyết phê chuẩn quyết định của Viện trưởng VKSND Tối cao về bộ máy làm việc của VKSNDTC, và Nghị quyết phê chuẩn đề nghị của Chánh án TANDTC về tổ chức bộ máy, nhiệm vụ, quyền hạn của các đơn vị trong bộ máy giúp việc của TANDTC.

+ Các cơ quan Đảng: Tổng hợp từ Quyết định chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy của Đảng uỷ các cơ quan Đảng Trung ương

- Trạng thái của các cơ quan sau sáp nhập, gồm: Giữ nguyên; Đổi tên/Chuyển cơ quan; Hợp nhất/Tách ra; Thành lập mới; Giải thể/sáp nhập. Các trạng thái được phân loại theo Kế hoạch Định hướng sắp xếp tinh gọn tổ chức bộ máy của Chính phủ. Thông tin được cập nhật theo công bố công khai của từng đơn vị. Trong đó, trạng thái hợp nhất là khi các cơ quan hợp nhất thành một đơn vị mới; sáp nhập là khi một cơ quan chấm dứt hoạt động và chuyển giao quyền, nghĩa vụ cho pháp nhân khác; còn giải thể là trường hợp dừng hoạt động theo quy định hoặc quyết định của CQNN có thẩm quyền.Ở cấp địa phương, dữ liệu không thể hiện sự thay đổi của các cơ quan đặc thù tổ chức theo ngành dọc như công an, quân đội, Cục Thuế, Ngân hàng Nhà nước.