Hà Nội đối mặt áp lực ô nhiễm không khí từ “vành đai công nghiệp” phía Đông Thủ đô

Nhiều ngày qua, Hà Nội liên tục nằm trong nhóm những thành phố ô nhiễm nhất thế giới. Chỉ số AQI thường xuyên ở mức xấu đến rất xấu, nồng độ bụi mịn PM2.5 vượt xa ngưỡng khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới (WHO). Trong số các nguyên nhân gây ô nhiễm nghiêm trọng, khu vực phía đông Hà Nội đang trở thành nguồn áp lực lớn đối với chất lượng không khí của Thủ đô.

Bầu trời xám đặc vì bụi mịn

Những ngày gần đây, bầu trời Hà Nội bị bao phủ bởi lớp bụi mịn dày đặc khiến nhiều người nhầm tưởng là sương mù. Ô nhiễm gia tăng khiến người dân gặp nhiều triệu chứng khó chịu như đau đầu, cay mắt, khó thở và mệt mỏi khi di chuyển ngoài trời. Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người mắc bệnh hô hấp là nhóm chịu rủi ro cao nhất, đặc biệt trong đêm và sáng sớm ― thời điểm chất lượng không khí xuống mức thấp nhất trong ngày.

“Bức tường ô nhiễm” từ phía đông đang áp sát Thủ đô

Nhiều tuần qua, các hệ thống quan trắc liên tục ghi nhận chất lượng không khí Hà Nội ở ngưỡng đáng báo động. Điều đáng lo ngại là phần lớn nguồn ô nhiễm không phát sinh từ nội đô mà đến từ các khu vực phía đông như Văn Lâm, Văn Giang (Hưng Yên), Yên Phong, Gia Bình (Bắc Ninh) ― nơi tập trung nhiều điểm nóng ô nhiễm.

Các bãi rác lộ thiên tại Xuân Quan, Phụng Công; các lò đốt rác nhựa trái phép; khí thải từ xưởng tái chế, làng nghề và các khu công nghiệp như Tân Quang, Phố Nối A… tạo thành một “bức tường khói độc” tồn tại quanh năm. Khi gió đông thổi, dòng khí ô nhiễm tràn thẳng vào Hà Nội, khiến nhiều khu vực thường xuyên chìm trong lớp bụi mờ đặc quánh.

Tại nhiều khu đô thị mới như Ocean Park hay Ecopark ― vốn được quy hoạch như “ốc đảo xanh” ― người dân vẫn thường xuyên phải đóng kín cửa vào buổi tối để tránh mùi khét len vào nhà. Một cư dân Ocean Park chia sẻ: “Buổi tối mở cửa là ngửi thấy mùi khét. Có lúc nhìn từ ban công, ngay cả chung cư bên cạnh cũng mờ không thấy rõ.”

Bắc Hưng Hải: Từ công trình thủy lợi huyết mạch thành “dòng sông chết”

Không chỉ không khí, đất và nguồn nước phía đông Hà Nội cũng đang chịu ô nhiễm trầm trọng. Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải từng là niềm tự hào của Hà Nội, Hưng Yên và Bắc Ninh nay đã biến dạng đến mức người dân gọi là “dòng sông chết”.

Nước đen đặc, bốc mùi hóa chất; cây cối ven sông héo rũ vì không thể dùng nước tưới. Người dân phản ánh nước giếng khoan cũng bị nhiễm bẩn nặng, tường nhà ố vàng. Kết quả quan trắc mới nhất cho thấy: nhiều thông số ô nhiễm vượt quy chuẩn Việt Nam từ 19 đến 227 lần.

Hơn 60% lượng ô nhiễm bắt nguồn từ nước thải sinh hoạt không qua xử lý ở các khu dân cư, khu đô thị; phần còn lại đến từ các làng nghề, cơ sở công nghiệp và chăn nuôi không có hệ thống xử lý nước thải. Vào mùa khô, nguồn nước bổ cập thiếu hụt khiến nồng độ ô nhiễm tăng cao hơn.

PGS.TS Trần Hồng Côn cảnh báo: “Tưới rau bằng nước ô nhiễm đồng nghĩa với tích tụ độc tố trong thực phẩm. Người ăn vào có nguy cơ mắc các bệnh đường ruột, ung thư và tổn thương thần kinh”.

Nhiều dòng sông quanh Hà Nội bị “bức tử”

Sông Cầu, chỉ cách Hà Nội hơn 20 km, cũng rơi vào tình trạng ô nhiễm nặng nề bởi dòng nước thải đen kịt từ Bắc Ninh, đặc biệt tại cống Vạn An và Đặng Xá. Sông Ngũ Huyện Khê chi lưu của sông Đuống bị nước thải từ làng nghề và công nghiệp xả thẳng, khiến mặt sông biến dạng thành những vệt nước đen như dầu luyn, nổi bọt trắng và bốc mùi nồng nặc.

Nhiều hộ dân phải khoan giếng sâu gấp đôi trước đây nhưng nước vẫn không dùng được; nghề đánh bắt thủy sản gần như không thể duy trì.

Chế tài xử phạt còn quá nhẹ, nhiều cơ sở “nhắm mắt làm liều”

Dù Bắc Ninh từng ra “tối hậu thư” đóng cửa cơ sở ô nhiễm tại Phong Khê trước 31/12/2024, nhưng thực tế nhiều đơn vị vẫn lén lút hoạt động. Lực lượng chức năng đã nhiều lần kiểm tra, cắt điện, niêm phong xưởng nhưng vi phạm vẫn tái diễn.

Đại tá Nguyễn Công Khôi, Phó Cục trưởng Cảnh sát môi trường (Bộ Công an), nhận định: “Khung pháp lý xử lý tội gây ô nhiễm môi trường còn nhiều bất cập. Các điều kiện cấu thành tội phạm rất khó đáp ứng, khiến việc xử lý hình sự gần như bất khả thi.”

Tại Hưng Yên, hoạt động đổ trộm chất thải cũng diễn ra phức tạp, chủ yếu vào ban đêm bằng xe tải lớn, gây khó khăn cho lực lượng chức năng.

PGS.TS Trần Hồng Côn nhấn mạnh: “Chi phí xử lý môi trường cao hơn nhiều so với tiền phạt, nên nhiều cơ sở chấp nhận nộp phạt để tiếp tục vi phạm. Chỉ khi đóng cửa họ thì mới giải quyết được tận gốc.”

Cần giải pháp tổng thể, không chỉ xử lý từng điểm nóng

Đại diện UBND xã Phụng Công (Hưng Yên) thừa nhận từng tồn tại bãi rác gây ô nhiễm kéo dài nhưng khẳng định đã xử lý. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi vẫn là “vành đai ô nhiễm” ― tập hợp hàng trăm nguồn thải nhỏ lẻ, khó kiểm soát ― đang bao quanh Hà Nội.

Nếu không có giải pháp tổng thể và mạnh tay, các điểm nóng ô nhiễm tiếp tục hoạt động sẽ khiến bầu không khí, nguồn nước và sức khỏe người dân Thủ đô ngày càng bị đe dọa nghiêm trọng.