“Đối tác” nhưng không giữ quyền quyết định?

Những tranh cãi xoay quanh cơ chế "phí sử dụng ứng dụng linh động" cùng áp lực từ các cơ quan quản lý cạnh tranh đang làm nổi rõ bài toán bất cân xứng thông tin và quyền lực chi phối của các nền tảng công nghệ đối với lực lượng lao động phụ thuộc.

Tranh cãi về phí linh động của Grab đặt ra câu hỏi về quyền lực nền tảng đối với tài xế. Dù không độc quyền thị trường, Grab vẫn kiểm soát lượng đơn, giá cước và luật chơi chính.

Grab cạnh tranh với Green SM, Be trên gọi xe và ShopeeFood trên giao đồ ăn, nhưng thiếu độc quyền không đồng nghĩa thiếu quyền lực. Vấn đề cốt lõi là tài xế có thể rời Grab và ngay lập tức duy trì lượng khách hay không. Hiệu ứng mạng lưới khiến càng nhiều khách hàng, nền tảng càng hấp dẫn tài xế. Khi lượng tài xế dồi dào vượt nhu cầu, mỗi tài xế phải cạnh tranh với nhiều người khác để giành cùng một lượng đơn hàng, suy giảm quyền thương lượng cá nhân.

Năm 2024, Grab triển khai cơ chế phí sử dụng ứng dụng linh động thay vì áp tỷ lệ cố định. Mức phí thay đổi theo thời điểm, cung cầu và điều kiện giao thông. Theo báo cáo gần đây, tỷ lệ tiền tài xế nhận so với tổng khách thanh toán có thể quanh một nửa, nhưng cũng có chuyến vượt 80%. Sự khác biệt giữa minh bạch kết quả và minh bạch công thức là vấn đề then chốt: tài xế thấy nhận 20.000 đồng nhưng chưa chắc hiểu vì sao không phải 23.000 đồng. Khi giá lao động được xác định bởi hệ thống mà nền tảng hiểu đầy đủ hơn người thực hiện công việc, bất cân xứng thông tin trở thành phần quan trọng của quyền lực.

Grab gọi tài xế là đối tác, tài xế có quyền bật tắt ứng dụng, tự bố trí phương tiện và chạy nhiều nền tảng. Tuy nhiên, Grab giữ quyền điều chỉnh phí, công thức chia tiền sau khi thông báo. Nếu tài xế không đồng ý, lựa chọn căn bản là ngừng sử dụng nền tảng. Mô hình Tài xế Đội xe mở rộng thêm độ phức tạp: doanh nghiệp trung gian như Go Pika cung cấp phương tiện và quản lý một phần hoạt động, nhưng Grab vẫn giữ ứng dụng, nguồn khách, quy trình vận hành và hệ thống phân chuyến. Quyền kiểm soát được xếp chồng, trách nhiệm chia nhỏ giữa các pháp nhân.

Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia yêu cầu Grab cung cấp thông tin rõ ràng, minh bạch về công thức xác định phí, thu nhập, thuế và chính sách áp dụng với tài xế. Ngày 11/9/2026, cơ quan tiếp tục yêu cầu Grab cung cấp thông tin về giá cước, phí, chiết khấu và cơ chế xác định, điều chỉnh những khoản này. Hiện chưa có kết luận Grab vi phạm pháp luật cạnh tranh, nhưng nội dung yêu cầu giải trình trùng với những vấn đề Grab từng được yêu cầu minh bạch.

Các quốc gia trong khu vực đang xây dựng khung pháp lý riêng cho hoạt động nền tảng gọi xe. Indonesia thử tạo đối trọng bằng trần commission với tài xế hai bánh, trong khi Singapore xây dựng địa vị pháp lý riêng cho platform worker kèm quyền đại diện và thương lượng tập thể. Liên minh châu Âu yêu cầu minh bạch đối với thuật toán ảnh hưởng tới giao việc, thu nhập hoặc khóa tài khoản. Việt Nam có Luật Cạnh tranh, Bộ luật Lao động và Luật Trí tuệ nhân tạo, nhưng vấn đề nằm ở giao điểm giữa cạnh tranh, lao động, dữ liệu và quản trị thuật toán, vượt ra ngoài một chiếc hộp pháp lý duy nhất.