Cuộc chiến giành "van khóa" năng lượng

Eo biển Hormuz đang trở thành tâm điểm của cuộc cạnh tranh địa chính trị giữa Mỹ và Iran, kéo theo nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Trong bối cảnh hai "nút thắt" Hormuz và Bab el-Mandeb cùng đối mặt rủi ro, thị trường dầu khí đứng trước hai kịch bản với tác động rất khác nhau đến giá dầu, lạm phát và nhiều nhóm doanh nghiệp.

Căng thẳng Mỹ-Iran đã biến eo Hormuz từ huyết mạch thương mại thành chiến tuyến địa chính trị, đe dọa dòng chảy dầu khí toàn cầu và buộc các nước phải tái cấu trúc chuỗi cung ứng năng lượng.

Eo biển Hormuz từ lâu được coi là điểm giao thương mong manh nhưng khó bị đóng cửa lâu dài. Tuy nhiên, xung đột Mỹ-Iran năm 2026 đã phá vỡ giả định này. Sau thỏa thuận đình chiến tạm thời tháng 6, căng thẳng bùng phát trở lại từ giữa tháng 7. Mỹ tái áp đặt phong tỏa cảng Iran và tiến hành không kích liên tiếp, trong khi Iran sử dụng tên lửa, xuồng cao tốc và UAV để kiểm soát luồng hàng hải. Ngày 24/7, chỉ một tàu chở dầu đi qua Hormuz—mức thấp nhất kể từ đầu tháng 5.

Cuộc đối đầu không đơn giản là Iran 'đóng cửa' hay Mỹ 'mở cửa' eo biển. Hai bên áp đặt hai chế độ kiểm soát chồng lấn. Iran quy định luồng đi, kiểm tra và cấp phép quá cảnh; Mỹ phong tỏa cảng Iran, hộ tống tàu thân thiện và thực hiện không kích hạn chế. Đây là 'gọng kìm' vừa quân sự, vừa pháp lý. Ngoại trưởng Mỹ cảnh báo yêu cầu thu phí quá cảnh của Iran có thể tạo tiền lệ nguy hiểm; Iran lập luận Washington phá vỡ thỏa thuận bằng cách mở hành lang phía nam. Ranh giới giữa thực thi pháp luật, bảo vệ hàng hải và hành động chiến tranh ngày càng mờ nhạt.

Kịch bản có khả năng lớn hơn là giằng co tiêu hao: Iran cho phép một số tàu đi qua theo cơ chế cấp phép, sử dụng kiểm tra, thu phí và bắn cảnh cáo như công cụ gây sức ép; Mỹ duy trì phong tỏa cảng, hộ tống tàu và thực hiện đòn đánh hạn chế. Kịch bản thứ hai ít có khả năng nhưng hậu quả nghiêm trọng hơn: phong tỏa toàn diện và xung đột tổng lực. Nếu điều này xảy ra, giá dầu thế giới có thể vượt 120 USD/thùng; nếu cả Hormuz và Bab el-Mandeb cùng đóng, vùng giá 120-150 USD/thùng không còn là giả thiết cực đoan.

Các tuyến đường ống trên bộ có thể giảm nhẹ cú sốc nhưng không thể thay thế Hormuz. Khoảng 20-21 triệu thùng dầu và sản phẩm dầu mỏ mỗi ngày cùng gần 1/5 thương mại LNG toàn cầu đi qua eo biển. Ả rập Xê út có thể chuyển hướng 8-9 triệu thùng/ngày qua Petroline, nhưng Yanbu trên Biển Đỏ đã trở thành mục tiêu quân sự của Houthi. Dầu từ Yanbu phải vòng qua Mũi Hảo Vọng để tới châu Á, kéo dài hành trình gần một tháng và tốn thêm 2,5 triệu USD mỗi chuyến.

Khủng hoảng Hormuz thúc đẩy ba sự chuyển dịch dài hạn. Thứ nhất, Ả rập Xê út sẽ mở rộng Petroline và tăng bảo vệ Yanbu; UAE nâng vai trò Fujairah thành trung tâm dầu khí chiến lược; Oman nổi lên như trung tâm trung chuyển và nhà môi giới ngoại giao. Thứ hai, các nước vùng Vịnh sẽ chia sẻ cảnh báo sớm, tích hợp radar và phòng thủ UAV, nhưng có thể theo đuổi cân bằng linh hoạt hơn: dựa vào công nghệ Mỹ đồng thời mở rộng ngoại giao với Iran, Trung Quốc và Nga. Thứ ba, các trung tâm tiêu thụ điều chỉnh chiến lược: Trung Quốc đẩy mạnh ngoại giao trung gian, mua dầu từ Nga và tăng dự trữ; châu Âu dễ tổn thương trước cú sốc LNG vì kho dự trữ khí đạt chưa đến 54%.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế nhận định tình trạng gián đoạn hiện nay có nguy cơ trở thành cú sốc nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu. Khủng hoảng năm 2026 phức tạp hơn cú sốc 1973 vì tác động đồng thời đến dầu, LNG, hóa chất, phân bón và vận tải. Ngay cả khi Hormuz mở cửa, thị trường có thể cần ít nhất 6 tháng để ổn định. Dù ngoại giao có giúp tàu dầu trở lại, dòng chảy năng lượng khó quay về trạng thái cũ: các đường ống tránh sẽ mở rộng, Fujairah và Yanbu mang giá trị chiến lược lớn hơn, dự trữ dầu khí trở thành công cụ quyền lực.