Cơn lốc "3 không" quét qua thế hệ trẻ

Dù thu nhập bình quân của người lao động đã chạm mốc 9 triệu đồng/tháng, thị trường lao động quý I/2026 vẫn lộ rõ những mảng tối đáng ngại. Đáng báo động nhất là sự gia tăng đột biến của nhóm thanh niên "3 không" — không việc làm, không học tập, không đào tạo — với con số xấp xỉ 1,6 triệu người, tạo ra một thách thức chưa từng có cho mục tiêu phát triển nhân lực chất lượng cao của Chính phủ.

Trong khi khu vực thành thị duy trì được sự ổn định, thì tại vùng nông thôn, tỷ lệ thanh niên rời bỏ hệ thống giáo dục và thị trường lao động đang tăng nhanh, đặt ra dấu hỏi lớn về tính bền vững của các chính sách an sinh và đào tạo nghề hiện nay.

Quý I/2026 ghi nhận những tín hiệu tương đối ổn định của thị trường lao động. Quy mô lực lượng lao động và số người có việc làm giảm nhẹ so với quý trước do yếu tố mùa vụ, nhưng vẫn tăng so với cùng kỳ năm trước. Thu nhập bình quân tiếp tục đi lên, cho thấy nền tảng phục hồi chưa bị đứt gãy.

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý nằm ở nhóm thanh niên. Số người thuộc diện “3 không” – không việc làm, không học tập, không đào tạo – đã lên gần 1,6 triệu, chiếm 11,4% tổng số thanh niên. Con số này tăng mạnh so với cả quý trước lẫn cùng kỳ, cho thấy xu hướng đáng lo ngại.

Trong khi đó, tỷ lệ thất nghiệp chung vẫn giữ ở mức thấp khoảng 2,21%, gần như không biến động. Riêng nhóm thanh niên 15–24 tuổi có tỷ lệ thất nghiệp cao hơn, ở mức 8,86%. Khoảng cách này phản ánh sự lệch pha giữa cung lao động trẻ và nhu cầu thị trường.

Tình trạng thiếu việc làm duy trì ở mức 786.700 người, không biến động lớn. Đáng chú ý, gần một nửa số lao động thiếu việc làm tập trung ở khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản – nơi yêu cầu kỹ năng thấp và dễ bị thay thế. Khu vực dịch vụ và công nghiệp – xây dựng cũng ghi nhận áp lực nhất định, nhưng ở mức thấp hơn.

Một lát cắt khác cho thấy hơn 3,8 triệu lao động vẫn đang làm công việc tự sản tự tiêu, chủ yếu ở nông thôn. Trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi kỹ năng, nhóm này đối mặt với rào cản lớn nếu muốn chuyển dịch sang các công việc có năng suất và thu nhập cao hơn.

Tổng thể, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên đạt khoảng 53,6 triệu người. Số người có việc làm đạt 52,5 triệu, trong đó khu vực dịch vụ chiếm tỷ trọng lớn nhất. Tuy vậy, lao động phi chính thức vẫn chiếm tới 62,2%, cho thấy chất lượng việc làm chưa cải thiện rõ rệt.

Ở chiều tích cực, thu nhập bình quân đạt khoảng 9 triệu đồng/tháng, tăng so với cả quý trước và cùng kỳ. Lao động hưởng lương đạt mức cao hơn, khoảng 10 triệu đồng/tháng, phản ánh xu hướng cải thiện thu nhập trong khu vực chính thức.

Dù vậy, bức tranh lao động không chỉ nằm ở những con số tăng trưởng. Sự gia tăng của nhóm “3 không” cho thấy một khoảng trống đang mở rộng trong đào tạo và kết nối việc làm. Khi thị trường chuyển nhanh sang yêu cầu kỹ năng cao hơn, những người đứng ngoài quỹ đạo sẽ ngày càng khó quay lại.

Giữ được ổn định là một chuyện, nhưng kéo được lực lượng trẻ trở lại đường đua mới là bài toán dài hạn – và cũng là phép thử thực sự của thị trường lao động trong giai đoạn tới.