Chuyên gia: Khải Hoàn Môn không nhất thiết đặt cạnh Hồ Gươm

Nhiều chuyên gia đồng tình Hà Nội cần bổ sung công trình mang tính biểu tượng, song nên cân nhắc khi đặt tại lõi nội đô di sản, nơi không gian đã quá chật hẹp.

Theo đồ án điều chỉnh Quy hoạch khu vực Hồ Gươm và phụ cận đang được lấy ý kiến, tại khu vực phía Bắc hồ, TP Hà Nội dự kiến mở rộng quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, hình thành quảng trường lớn mang tên Hòa Bình, tăng cường kết nối với Hồ Gươm và khu công viên - quảng trường phía Đông. Tại đây, thành phố dự kiến bố trí công trình biểu tượng Khải Hoàn Môn là điểm nhấn với hình ảnh lấy cảm hứng từ đôi cánh chim hạc đang vươn lên.

Mặt cắt cao độ qua quảng trường Hòa Bình - Khải Hoàn Môn - Bảo tàng Tưởng niệm Hòa Bình. Nguồn: UBND TP Hà Nội

Góp ý về công trình Khải Hoàn Môn, nhà sử học Dương Trung Quốc cho rằng thành phố cân nhắc cách gọi tên. Vì Khải Hoàn Môn là khái niệm lâu đời trong lịch sử thế giới, có nguồn gốc từ thời La Mã cổ đại và gắn với việc tôn vinh chiến thắng quân sự, các cuộc chinh phục. Nó là cổng chào mừng chiến thắng.

Ông dẫn ví dụ Khải Hoàn Môn ở Triều Tiên được xây dựng nhằm kỷ niệm phong trào kháng chiến chống Nhật Bản, giải phóng đất nước và ca ngợi vai trò lãnh đạo của Chủ tịch Kim Nhật Thành. Khải Hoàn Môn ở Pháp do hoàng đế Napoleon cho xây dựng năm 1806 nhằm vinh danh những chiến thắng vang dội của quân đội Pháp.

"Cần nhìn Khải Hoàn Môn không đơn thuần như một hình thức kiến trúc đẹp mắt mà phải đặt nó trong bối cảnh lịch sử và thông điệp mang theo", ông Quốc nói.

Cân nhắc vị trí xây dựng

Nhà sử học Dương Trung Quốc cho rằng Hồ Gươm vốn đã chứa đựng nhiều lớp giá trị lịch sử và tinh thần, không nên tiếp tục tập trung thêm các công trình biểu tượng vào một không gian vốn nhỏ hẹp. "Bản thân Hồ Gươm và những câu chuyện lịch sử gắn liền với nó đã là một Khải Hoàn Môn vô giá trong lòng người dân. Bảo tồn Hồ Gươm trước hết là bảo vệ khoảng không, ký ức và tinh thần của nơi này, thay vì bổ sung một công trình lớn để tạo biểu tượng", ông nói.

Ông Quốc nhìn nhận Hà Nội ngày nay đã mở rộng rất lớn. Bên cạnh khu vực lịch sử trung tâm, thành phố còn có nhiều không gian mới có thể đảm nhận những chức năng văn hóa, chính trị, thể thao hay tưởng niệm. Tư duy quy hoạch hiện đại cũng hướng tới việc phát triển các đô thị vệ tinh, mở rộng không gian sinh hoạt và tạo thêm những trung tâm mới.

"Nếu cần xây dựng công trình biểu tượng, hoàn toàn có thể lựa chọn những vùng đất mới thay vì tiếp tục tạo thêm áp lực cho khu vực Hồ Gươm", ông đề xuất.

Hiện trạng mặt bằng tổng thể khu vực phía Bắc Hồ Gươm và quảng trường. Nguồn: UBND TP Hà Nội

Cũng kiến nghị Hà Nội cân nhắc khi xây Khải Hoàn Môn bên Hồ Gươm, nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến lý giải khu vực phía Bắc nằm sát khu phố đông dân cư (trong phạm vi các tuyến phố Lương Văn Can, Cầu Gỗ, Hàng Dầu, Lò Sũ), hoạt động buôn bán sầm uất, trong khi các tuyến đường giao cắt xung quanh tương đối hẹp. Người dân đứng từ xa sẽ khó có điều kiện quan sát trọn vẹn công trình.

Công trình mang tính biểu tượng như Khải Hoàn Môn cần được đặt ở không gian đủ rộng, trên một đại lộ lớn hoặc một quảng trường có tầm nhìn thoáng. Người dân phải có khả năng nhìn công trình từ nhiều hướng, thay vì một công trình lớn bị "kẹt" giữa những không gian chật hẹp, ông Tiến cho hay.

Nhà văn này còn cho rằng về mặt tâm linh, tín ngưỡng, Khải Hoàn Môn cần có khả năng "trông ra bốn hướng", yếu tố mà những người lập đồ án quy hoạch cần tính đến ngay từ đầu. "Nếu tiếp tục đưa công trình mới vào khu vực Hồ Gươm, nguy cơ xung đột với những giá trị thẩm mỹ cũ là rất lớn", ông bày tỏ lo ngại.

Quan điểm xây dựng công trình biểu tượng nên thế nào?

Ông Dương Trung Quốc cho rằng việc xây dựng Khải Hoàn Môn bên Hồ Gươm mâu thuẫn với triết lý cải tạo không gian mà Hà Nội đang tiến hành. Gần đây thành phố giải tỏa một số công trình để trả lại không gian cho cộng đồng. "Nếu mục tiêu là tạo ra khoảng trống, tăng không gian công cộng, vậy tại sao sau khi giải tỏa lại tiếp tục tính chuyện xây thêm?", ông đặt câu hỏi.

Khẳng định trong điều kiện mới và với tầm nhìn 100 năm, việc điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Gươm và phụ cận là cần thiết, tuy nhiên KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội cho rằng trước khi đưa ra ý tưởng mới, điều quan trọng nhất là phải nhận diện đầy đủ những giá trị vốn có của khu vực.

Theo ông Nghiêm, mọi đề xuất đối với Hồ Gươm cần dựa trên ba lớp giá trị. Thứ nhất là văn hiến, tức truyền thống và những giá trị lịch sử đã hình thành qua nhiều thế hệ. Thứ hai là văn minh, tức tiếp thu bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác. Cuối cùng mới đến sáng tạo, tức đưa ra giải pháp mới phù hợp với Hà Nội.

Dựa trên nguyên tắc này, ông Nghiêm cho rằng câu hỏi đặt Khải Hoàn Môn tại quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục hay khu vực tượng đài Lý Thái Tổ không thể chỉ dừng ở việc công trình có đẹp hay không. "Trước hết phải trả lời được công trình cần thiết đến mức nào, mang thông điệp gì và có thực sự phù hợp với tổng thể không gian hay không'', ông nói.

Mặt bằng tổng thể quảng trường Hòa Bình và biểu tượng Khải Hoàn Môn sau quy hoạch. Nguồn: UBND TP Hà Nội

Không phải chỉ phục vụ người dân Hà Nội, Hồ Gươm nằm ở trung tâm Thủ đô, mà Hà Nội là Thủ đô của cả nước. Vì vậy, việc điều chỉnh không gian này cần huy động trí tuệ của giới chuyên môn và cộng đồng, thay vì chỉ dựa trên một phương án tư vấn. Ông Nghiêm đề nghị tổ chức các hội thảo, lấy ý kiến nhân dân và thành lập hội đồng thẩm định chuyên ngành sâu. Việc tham vấn cần có sự tham gia của những người từng nghiên cứu, thiết kế và trực tiếp trải nghiệm các dự án trước đây để tránh những đề xuất thiếu tính thực tiễn.

Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến cũng băn khoăn câu chuyện bảo tồn giá trị quanh Hồ Gươm. Lâu nay việc xếp hạng di tích thường dựa trên giá trị thẩm mỹ, thời gian tồn tại hoặc giá trị vật thể, phi vật thể. Các tuyến phố quanh Hồ Gươm đã hình thành từ hơn 100 năm, dù chưa được xếp hạng di tích song các tuyến phố như Đinh Tiên Hoàng, Lê Thái Tổ, Hàng Trống, Hàng Khay vẫn có giá trị lịch sử.

Ông mong muốn khi quy hoạch lại khu vực quanh Hồ Gươm, thành phố cần xây dựng bộ tiêu chí rõ ràng: thế nào là giá trị văn hóa, lịch sử, tâm linh, tín ngưỡng. Từ đó, việc công trình nào được giữ, công trình nào phải hạ giải hay thay đổi sẽ có căn cứ cụ thể, thay vì mỗi dự án lại trở thành một cuộc tranh luận riêng. Một bộ tiêu chí như vậy không chỉ giúp cơ quan quản lý và đơn vị thực hiện có cơ sở, mà còn góp phần hạn chế tranh cãi, tạo sự đồng thuận trong dư luận.

Hồ Gươm nhìn từ trên cao. Ảnh: Giang Huy

KTS Hồ Thiệu Trị: Khải Hoàn Môn là điểm đặc biệt cho Hà Nội

Trao đổi với báo chí ngày 8/9, kiến trúc sư Hồ Thiệu Trị, đại diện đơn vị tư vấn lập quy hoạch Hồ Gươm và phụ cận, cho biết mục tiêu và định hướng chính trong việc điều chỉnh quy hoạch trước hết là giữ gìn và phát huy những giá trị, tính chất đặc biệt của khu vực hồ. Tiếp đó là mở rộng không gian công cộng, không gian quảng trường và tăng cường sự kết nối của Hồ Gươm với các khu vực xung quanh, theo các hướng Bắc, Đông, Tây và Nam.

Ông Trị cho hay hiện trục Nam - Bắc, tính từ phía Nam, qua Tháp Rùa, đến đền Ngọc Sơn và tiếp tục tới quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Trong không gian quảng trường này có đề xuất công trình Khải Hoàn Môn, góp phần nối liền trục Nam - Bắc, là điểm nhấn trên trục. Đây là công trình đặc biệt, đánh dấu một giai đoạn đặc biệt của Việt Nam trong sự phát triển và bước vào kỷ nguyên mới.

Về sự xung đột giữa công trình mới và cũ, ông Trị cho rằng đây không phải "điều đáng ngại" vì mỗi công trình đều đánh dấu một giai đoạn. Điều quan trọng là tìm thấy hình thức kiến trúc để kết hợp, kể cả trong sự tương phản hay khác biệt với công trình cổ. Vì lịch sử là sự tiếp diễn, không thể dừng. Kiến trúc cũng vậy, mỗi kiến trúc có một hình ảnh tiêu biểu riêng...

"Khải Hoàn Môn là biểu tượng về chiến thắng, biểu tượng về khúc hát khải hoàn. Nó vang lên trong lòng TP Hà Nội, ngay Hồ Gươm, tôi nghĩ đó là điểm đặc biệt cho Hà Nội", ông Trị bày tỏ.