Chưa chốt lời, sao đã chốt thuế?

Hiệp hội Các nhà đầu tư tài chính (VAFI) nhận định, việc đề xuất thu thuế thu nhập cá nhân ngay khi cổ đông nhận cổ tức bằng cổ phiếu – dù chưa thực hiện chuyển nhượng – là chưa phù hợp. Quan điểm này không chỉ đặt ra nhiều vướng mắc trong thực tiễn kê khai và nộp thuế, mà còn tiềm ẩn nguy cơ tạo ra cách hiểu sai lệch về bản chất của thu nhập chịu thuế.

Trong kiến nghị gửi Thủ tướng Chính phủ và Bộ Tài chính, Hiệp hội Các nhà đầu tư tài chính Việt Nam (VAFI) thẳng thắn phản biện một số nội dung trong dự thảo sửa đổi Nghị định 126/2020 hướng dẫn Luật Quản lý thuế – đặc biệt là quy định thu thuế thu nhập cá nhân (TNCN) ngay khi cổ đông nhận cổ phiếu thưởng.

Theo VAFI, đây là cách tiếp cận trái với bản chất của thuế TNCN, khi thu nhập chỉ phát sinh khi có giao dịch mang lại lợi nhuận. Việc đánh thuế ngay tại thời điểm cổ phiếu thưởng được phân bổ – trong khi nhà đầu tư chưa bán và chưa có bất kỳ dòng tiền nào phát sinh – là không hợp lý. “Chưa bán thì chưa thu nhập, chưa thu nhập thì không thể có nghĩa vụ thuế,” VAFI nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, hiệp hội cũng chỉ ra rằng hệ thống giao dịch hiện hành hoàn toàn đủ khả năng xác định giá vốn và giá bán để tính toán phần thu nhập chịu thuế khi nhà đầu tư thực sự chuyển nhượng cổ phiếu thưởng. Đánh thuế "trên giấy", theo VAFI, là không cần thiết và gây thêm áp lực cho thị trường.

Đáng chú ý, VAFI phản đối mạnh mẽ đề xuất doanh nghiệp phát hành cổ phiếu phải khấu trừ và nộp thuế thay cho cổ đông. “Đây không phải tiền của doanh nghiệp, mà là phần lợi tức thuộc về cổ đông,” đại diện VAFI khẳng định, đồng thời cho rằng quy định này trái với nguyên tắc quản trị tài chính và không phù hợp với Luật Doanh nghiệp hiện hành.

Hiệp hội cũng cảnh báo việc áp dụng hồi tố với tất cả cổ phiếu thưởng chưa bán – kể từ thời điểm nghị định mới có hiệu lực – sẽ đẩy hàng loạt nhà đầu tư vào tình thế "nợ thuế" mà thực tế chưa hề có thu nhập. Nhiều người có thể buộc phải bán tài sản để nộp khoản thuế mà lẽ ra chỉ phát sinh trong tương lai – nếu có lãi.

Trong trường hợp doanh nghiệp phát hành phá sản, cổ phiếu không thể giao dịch được, VAFI đặt vấn đề: "Nhà đầu tư mất trắng, không thu được đồng nào, vậy việc họ vẫn bị coi là đối tượng nợ thuế có hợp lý không? Liệu có tiền lệ nào trên thế giới áp dụng cách đánh thuế tương tự?”

Do đó, VAFI kiến nghị chỉ thu thuế khi nhà đầu tư thực sự bán cổ phiếu thưởng và có lãi, áp dụng mức thuế suất 5% trên phần chênh lệch dương giữa giá bán và mệnh giá. Nếu lỗ, thì không bị đánh thuế – đúng với tinh thần của thuế thu nhập.

Ngoài ra, VAFI cũng chỉ ra bất cập trong chính sách thuế hiện hành khi nhà đầu tư cá nhân đang chịu thuế nặng hơn tổ chức: cá nhân bị khấu trừ 0,1% trên tổng giá trị giao dịch bất kể lãi hay lỗ, trong khi các tổ chức đầu tư không chịu thuế cổ tức hay cổ phiếu thưởng. Hiệp hội kiến nghị về dài hạn nên xem xét áp dụng cơ chế “thuế trên lãi thực” (Capital Gain Tax), đảm bảo nguyên tắc: phải có thu nhập thì mới đóng thuế.

Phản hồi trước đề xuất của VAFI, Bộ Tài chính cho rằng cần làm rõ thời điểm khấu trừ, kê khai thuế với thu nhập từ cổ tức bằng chứng khoán để hạn chế tình trạng kéo dài nghĩa vụ nộp thuế. Theo đó, Bộ đề xuất khấu trừ thuế ngay tại thời điểm nhận cổ phiếu, và doanh nghiệp phát hành sẽ nộp thay cho nhà đầu tư.

Tuy nhiên, cuộc tranh luận xoay quanh định nghĩa "thu nhập" vẫn đang tiếp tục, và dự thảo này – nếu được thông qua – có thể tạo ra những hệ lụy không nhỏ tới tâm lý thị trường và môi trường đầu tư.