Canh bạc Greenland của ông Trump làm xoay trục Trung - Âu

Tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump coi Greenland là lợi ích an ninh sống còn đang làm rung chuyển châu Âu, đồng thời tạo ra những cơ hội và thách thức mới cho Trung Quốc tại Bắc Cực.

Những động thái mới nhất của Mỹ về Greenland có thể tạo ra dịch chuyển mới trong các tính toán về chiến lược địa chính trị tại Bắc Cực của các quốc gia. 

Việc Tổng thống Donald Trump quyết tâm kiểm soát Greenland, vùng lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch, với lý do an ninh quốc gia đang khiến các đồng minh của Copenhagen lo ngại, đồng thời có thể tạo ra những dịch chuyển mới trong cục diện quan hệ giữa Trung Quốc và châu Âu.

Một số ý kiến cho rằng các phát biểu cứng rắn của ông Trump không chỉ trực tiếp thách thức tham vọng ngày càng tăng của Trung Quốc tại Bắc Cực, mà còn có thể vô tình mở ra dư địa hợp tác mới giữa Bắc Kinh và các nước châu Âu.

Sau vụ bắt giữ nhà lãnh đạo Venezuela Nicolas Maduro, Nhà Trắng nhanh chóng chuyển sự chú ý sang Greenland, nhấn mạnh rằng “việc sử dụng quân đội Mỹ luôn là một lựa chọn trong tay tổng tư lệnh”.

Hôm 4/1, ông Trump nói Mỹ cần Greenland “ngay lúc này” vì lý do an ninh quốc gia, viện dẫn sự hiện diện của “tàu Nga và Trung Quốc ở khắp nơi”.

Bắc Kinh đã lên tiếng phản đối, kêu gọi Washington tuân thủ các nguyên tắc của Hiến chương Liên Hợp Quốc. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiến cũng yêu cầu Mỹ “ngừng lấy cái gọi là mối đe dọa Trung Quốc làm cái cớ để theo đuổi lợi ích riêng”.

Greenland có vị trí chiến lược then chốt giữa Nga và Mỹ, đồng thời sở hữu trữ lượng lớn khí đốt và khoáng sản. Bên cạnh đó, băng tan do biến đổi khí hậu đang mở ra các tuyến hàng hải tiềm năng qua Bắc Cực, có thể rút ngắn đáng kể thời gian di chuyển giữa các châu lục.

Cuộc đua ảnh hưởng của Trung Quốc tại Bắc Cực

Trung Quốc đã tham gia cuộc cạnh tranh ảnh hưởng ở Bắc Cực khi công bố kế hoạch “Con đường tơ lụa vùng cực” trong Sách Trắng năm 2018, bày tỏ tham vọng trở thành một cường quốc vùng cực vào năm 2030 và tăng khả năng tiếp cận tài nguyên thiên nhiên tại khu vực.

Ông Zhang Xin, phó giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Sư phạm Hoa Đông, nhận định các động thái của Mỹ liên quan Greenland và Bắc Cực “chắc chắn sẽ ảnh hưởng tới nghiên cứu khoa học cũng như các cơ hội hợp tác, phát triển kinh tế của Trung Quốc tại khu vực này”.

Theo ông Zhang, lập trường của Washington “không đơn thuần là lời nói”, mà phản ánh một chiến lược nghiêm túc, cho thấy các tuyên bố mang tính bành trướng về Greenland nhiều khả năng sẽ được chuyển hóa thành chính sách thực tế.

Dù tác động trước mắt còn hạn chế do mức độ can dự trực tiếp của Trung Quốc tại Greenland chưa lớn, song hệ quả lâu dài có thể rất đáng kể.

Tuy vậy, giáo sư Marc Lanteigne, chuyên gia chính trị học tại Đại học Bắc Cực Na Uy, cho rằng các phát biểu của ông Trump đã phóng đại vai trò của Trung Quốc.

Sự hiện diện quân sự của Nga và Trung Quốc tại vùng Bắc Cực. 

Theo ông, sự hiện diện của Bắc Kinh tại Greenland hiện “rất hạn chế”, nhiều dự án khai khoáng có vốn Trung Quốc đã bị hủy hoặc đình trệ, và “không hề có sự hiện diện hải quân Trung Quốc” quanh Greenland.

Ông Lanteigne cảnh báo, nếu Mỹ tiếp tục thúc đẩy việc sáp nhập Greenland, điều đó sẽ phát đi tín hiệu rằng tư duy “được - mất” đang chi phối Bắc Cực, buộc Trung Quốc phải theo đuổi một chiến lược Bắc Cực độc lập hơn. Khi đó, Bắc Kinh có thể được nhìn nhận như một đối tác “ổn định và đáng tin cậy hơn” trong mắt một bộ phận châu Âu.

Châu Âu lo ngại trước sức ép của Washington

Những phát biểu của ông Trump đã gây bất an tại châu Âu. Đan Mạch, quốc gia chịu trách nhiệm về đối ngoại và quốc phòng của Greenland, kiên quyết bác bỏ các lập luận từ Washington.

Ngoại trưởng Đan Mạch Lars Lokke Rasmussen nói với Reuters rằng Copenhagen không đồng tình với quan điểm cho rằng Greenland “tràn ngập đầu tư Trung Quốc” hay có “tàu chiến Trung Quốc qua lại thường xuyên”.

Anh, Pháp, Đức, Italy, Ba Lan và Tây Ban Nha cũng đã ra tuyên bố chung ủng hộ Đan Mạch, khẳng định “Greenland thuộc về người dân Greenland” và nhấn mạnh các nguyên tắc của Hiến chương Liên Hợp Quốc về chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và bất khả xâm phạm biên giới.

Theo ông Zhang, những lời kêu gọi kiểm soát Greenland của Mỹ có thể làm lung lay thêm khuôn khổ xuyên Đại Tây Dương. Ông cho rằng Trung Quốc và châu Âu có khả năng tìm thấy lợi ích chung.

Việc tuyên bố kiểm soát Greenland của ông Trump có thể thúc đẩy Trung Quốc và EU tìm điểm chung chiến lược. 

Giáo sư Lanteigne nhận định một số quốc gia châu Âu đang âm thầm xây dựng chiến lược “phòng ngừa” với Trung Quốc. Trong khi đó, Bắc Kinh tìm cách định vị “Con đường tơ lụa vùng cực” như một dự án phát triển đáng tin cậy, đối lập với tư duy “Chiến tranh Lạnh” mà Mỹ bị cho là vẫn theo đuổi ở Bắc Cực.

Ông Zhao Long, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Thượng Hải, cho biết trọng tâm của Trung Quốc tại Bắc Cực là nghiên cứu khoa học, với mục tiêu hàng đầu là hiểu rõ hơn về khu vực này.

Trung Quốc hiện đã xây dựng ba cơ sở nghiên cứu tại Bắc Cực ở quần đảo Svalbard (Na Uy), Thụy Điển và Iceland, đồng thời giữ quy chế quan sát viên tại Hội đồng Bắc Cực.

Theo ông Triệu, cách tiếp cận này phù hợp với đồng thuận chung của các quốc gia Bắc Cực và là con đường chủ yếu để Trung Quốc tham gia vào các vấn đề của khu vực.

Ngay cả trong kịch bản Greenland bị kiểm soát theo hướng loại trừ Trung Quốc và Nga, tác động thực tế cũng sẽ hạn chế, bởi nghiên cứu khoa học ở Bắc Cực là lợi ích công cộng và không thể hoàn toàn gạt Trung Quốc ra bên lề.