Bản ghi nhớ Mỹ - Iran nguy cơ đổ vỡ vì "ông nói gà bà nói vịt"?

Mọi cam kết nhượng bộ về kinh tế và an ninh trong thời hạn 60 ngày bỗng chốc trở nên lung lay dữ dội, biến văn kiện vừa ký kết không phải thành hồi kết của xung đột, mà là khởi đầu của một mặt trận ngoại giao khốc liệt hơn.

Bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran vừa được ký kết với kỳ vọng mở ra giai đoạn giảm căng thẳng mới, nhưng những tranh cãi về cách hiểu và thực thi thỏa thuận đã nhanh chóng xuất hiện.

Chỉ vài ngày sau khi đạt đồng thuận, Washington và Tehran liên tục đưa ra các tuyên bố trái chiều về những nội dung cốt lõi. Những bất đồng này đang phủ bóng lên triển vọng duy trì thỏa thuận vốn được xem là bước ngoặt nhằm ngăn nguy cơ xung đột leo thang tại Trung Đông.

Một trong những điểm bất đồng lớn nhất liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran. Trong khi Mỹ cho rằng các cuộc tiếp xúc nhằm nối lại hoạt động thanh sát quốc tế có thể sớm được triển khai, Tehran khẳng định chưa có kế hoạch cho phép các thanh sát viên tiếp cận những cơ sở hạt nhân bị hư hại sau các cuộc không kích.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei tuyên bố Tehran chưa tiến hành bất kỳ cuộc làm việc nào với lãnh đạo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) và hiện cũng không tồn tại quy trình thanh tra nào đối với các cơ sở nói trên.

Iran đồng thời bác bỏ khả năng đưa chương trình tên lửa vào bàn đàm phán. Theo Tehran, năng lực quốc phòng và tên lửa là vấn đề không thể thương lượng với bất kỳ bên nào.

Một điểm nóng khác là việc sử dụng các tài sản của Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài. Mỹ muốn nguồn tiền này chủ yếu phục vụ nhập khẩu hàng hóa thiết yếu, trong khi Iran khẳng định quyền tự quyết trong việc sử dụng các khoản tài sản thuộc về mình.

Dù Washington đã cấp phép tạm thời trong 60 ngày để Iran tiếp tục xuất khẩu dầu và nối lại một số hoạt động tài chính, phía Mỹ vẫn nhấn mạnh các lợi ích kinh tế sâu rộng hơn sẽ phụ thuộc vào mức độ tuân thủ cam kết của Tehran.

Tại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu, những cách hiểu khác nhau tiếp tục bộc lộ rõ.

Iran xác nhận Hormuz đang mở cửa hoàn toàn đối với tàu thương mại và sẽ không thu phí trong thời hạn 60 ngày. Tuy nhiên, Tehran vẫn yêu cầu các tàu tuân thủ những quy định do nước này ban hành.

Trong khi đó, Mỹ khẳng định việc mở lại tuyến đường biển đồng nghĩa với tự do hàng hải được bảo đảm. Các chỉ dẫn trái ngược từ hai phía đang khiến nhiều chủ tàu và doanh nghiệp vận tải lúng túng trong việc lựa chọn lộ trình và phương án bảo hiểm.

Không chỉ Hormuz, Li-băng cũng nổi lên như phép thử lớn đối với toàn bộ tiến trình hòa dịu.

Iran coi việc chấm dứt các hoạt động quân sự tại Li-băng là một phần không thể tách rời của thỏa thuận và cảnh báo sẽ phản ứng nếu xuất hiện các hành động vi phạm. Trong khi đó, Israel - quốc gia không tham gia bản ghi nhớ - vẫn tuyên bố duy trì quyền tự do hành động nhằm đối phó với Hezbollah.

Điều này đặt Washington vào thế khó khi vừa phải duy trì thỏa thuận với Tehran, vừa phải cân bằng lợi ích của đồng minh thân cận trong khu vực.

Theo giới quan sát, bản ghi nhớ đã góp phần ngăn chặn nguy cơ bùng phát một cuộc chiến quy mô lớn và giúp hoạt động thương mại qua Hormuz được nối lại. Tuy nhiên, những khác biệt ngày càng rõ về cách diễn giải các điều khoản đang biến văn kiện này thành một mặt trận ngoại giao mới giữa Mỹ và Iran.

Khi thời hạn 60 ngày bắt đầu được tính, tương lai của thỏa thuận sẽ phụ thuộc vào khả năng hai bên thu hẹp bất đồng và chuyển các cam kết trên giấy thành hành động thực tế.