Bản đồ năng lượng toàn cầu viết lại vì eo biển Hormuz?

Cuộc xung đột kéo dài hơn một tháng giữa Mỹ và Iran đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với an ninh năng lượng toàn cầu, trong đó eo biển Hormuz – tuyến hàng hải vận chuyển dầu mỏ quan trọng bậc nhất thế giới – được cho là có thể sẽ không bao giờ quay trở lại trạng thái “bình thường” như trước đây.

Các chuyên gia và lãnh đạo ngành năng lượng nhận định, ngay cả khi tuyến đường chiến lược này được mở lại hoàn toàn, mức độ phụ thuộc của thế giới vào nó sẽ giảm dần trong những năm tới, khi các quốc gia đẩy mạnh tìm kiếm tuyến vận chuyển thay thế và tái cấu trúc hệ thống cung ứng năng lượng.

Tuyến hàng hải từng mang tính sống còn của thị trường dầu mỏ

Eo biển Hormuz nằm giữa Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman, là điểm trung chuyển của khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày trong giai đoạn trước xung đột, tương đương gần 1/5 lượng dầu thô toàn cầu.

Tuy nhiên, trong bối cảnh căng thẳng leo thang, các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái đã khiến khu vực này trở thành điểm rủi ro địa chính trị lớn nhất đối với thị trường năng lượng thế giới.

Badr Jafar, doanh nhân và đặc phái viên kinh doanh của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), nhận định: “Ngay từ thời điểm các cuộc tấn công bắt đầu, rõ ràng thế giới đã không thể quay lại trạng thái cũ”.

Các tuyến thay thế dần hình thành

Trước nguy cơ gián đoạn kéo dài, nhiều quốc gia trong khu vực đã chủ động chuyển hướng dòng chảy năng lượng ra khỏi eo biển Hormuz thông qua hệ thống đường ống và cảng trung chuyển mới.

Ả Rập Xê Út và UAE đã sử dụng các tuyến đường ống hiện có để vận chuyển dầu tới những cảng nằm ngoài khu vực nhạy cảm. Iraq cũng bắt đầu xuất khẩu dầu sang Thổ Nhĩ Kỳ thông qua một tuyến ống vốn nhiều lần bị gián đoạn vì xung đột chính trị.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), hiện có khoảng hơn 7 triệu thùng dầu mỗi ngày được vận chuyển qua các tuyến thay thế, tăng mạnh so với mức dưới 4 triệu thùng trước xung đột. Tuy vậy, con số này vẫn thấp hơn nhiều so với tổng lưu lượng qua Hormuz trước đây.

Giới hạn của các giải pháp thay thế

Dù các tuyến ống và cảng mới đang được mở rộng, chúng không thể thay thế hoàn toàn vai trò của eo biển Hormuz. Nhiều quốc gia như Kuwait hay Qatar vẫn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tuyến đường biển này do hạn chế về địa lý.

Ngoài dầu mỏ, các mặt hàng như khí hóa lỏng, nhôm hay phân bón cũng khó có thể được vận chuyển hiệu quả nếu không qua Hormuz.

Một số kế hoạch dài hạn đang được cân nhắc, bao gồm mở rộng năng lực cảng biển tại Vịnh Ba Tư, xây dựng tuyến ống mới tới Địa Trung Hải, hoặc tăng dự trữ năng lượng chiến lược tại các quốc gia nhập khẩu.

Một hệ thống năng lượng mới đang hình thành

Các chuyên gia cho rằng xu hướng hiện nay sẽ dẫn đến việc tái cấu trúc hoàn toàn mạng lưới năng lượng toàn cầu, trong đó yếu tố “an toàn và khả năng chống gián đoạn” sẽ được ưu tiên hơn hiệu quả chi phí thuần túy.

Spencer Dale, cựu kinh tế trưởng của BP, nhận định việc xây dựng các tuyến thay thế sẽ kéo dài trong nhiều năm và có thể làm gia tăng chi phí năng lượng đối với người tiêu dùng toàn cầu.

Song song với đó, các quốc gia nhập khẩu cũng đang đẩy mạnh đa dạng hóa nguồn cung, tăng sử dụng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), năng lượng tái tạo và một phần than đá trong ngắn hạn, trước khi chuyển dịch dần sang các nguồn sạch hơn như điện mặt trời và hạt nhân.

Hormuz và tương lai “không còn bình thường cũ”

Elliott Abrams, cựu đặc phái viên về Iran trong chính quyền Mỹ, cho rằng vai trò của eo biển Hormuz sẽ giảm dần trong trung và dài hạn.

“Đến năm 2030 hoặc 2035, Hormuz sẽ không còn giữ vị trí như hiện nay. Các quốc gia sẽ tìm ra những giải pháp thay thế, dù tốn kém và phức tạp hơn”, ông nhận định.

Trong bối cảnh đó, giới phân tích cho rằng thế giới đang bước vào một giai đoạn mới của an ninh năng lượng, nơi các tuyến vận chuyển truyền thống không còn đảm bảo độ tin cậy tuyệt đối, và các chuỗi cung ứng buộc phải được thiết kế lại theo hướng linh hoạt và chống chịu tốt hơn.