Ai thực sự đứng sau doanh nghiệp?

Những vụ án quy mô lớn gần đây với hàng trăm ngàn hóa đơn khống trị giá hàng chục nghìn tỷ đồng đang gióng lên hồi chuông cảnh báo về vấn nạn "doanh nghiệp ma". Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập chuẩn mực quốc tế về minh bạch thuế (Global Forum), việc chuyển dịch từ quản lý "đúng hồ sơ" sang xác định "đúng người sở hữu thực tế" trở thành yêu cầu sống còn để bảo vệ môi trường kinh doanh.

Hơn 165 doanh nghiệp ma với 54.000 hóa đơn trái phép phơi bày khoảng cách giữa hợp lệ hình thức và minh bạch thực chất, đặt ra câu hỏi về chất lượng dữ liệu pháp nhân.

Ngày 20 tháng 8 năm 2026, Công an TP. Đồng Nai cảnh báo về thủ đoạn thuê người khác đứng tên thành lập doanh nghiệp ma để mua bán trái phép hóa đơn và gian lận thuế. Qua 3 chuyên án, cơ quan công an xác định hơn 165 doanh nghiệp ma với hơn 54.000 hóa đơn xuất bán trái phép, tổng giá trị hàng chục nghìn tỷ đồng. Vụ án tại Phú Thọ cho thấy một cá nhân sử dụng 637 công ty mua để bán trái phép hơn 1 triệu hóa đơn trong giai đoạn 2020 đến 2022, với tổng doanh số được xác định gần 64.000 tỷ đồng. Những vụ việc này cho thấy mạng lưới hóa đơn bất hợp pháp có thể lan rộng từ hàng trăm pháp nhân ở đầu nguồn tới nhiều đơn vị ở đầu ra.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô các vụ án, mà còn ở cách các pháp nhân được hình thành. Người có tên trên hồ sơ doanh nghiệp có thể không phải người bỏ vốn, trực tiếp điều hành hay kiểm soát tài khoản, hóa đơn và chữ ký số. Phía sau có thể là người thực sự tổ chức, chi phối và hưởng lợi. Một mạng lưới bất hợp pháp có thể hình thành khi người kiểm soát thực tế không xuất hiện trên giấy đăng ký nhưng vẫn để lại dấu vết qua dòng tiền, tài khoản, chữ ký số, thiết bị đăng nhập hoặc mối liên hệ giữa các doanh nghiệp. Đây chính là lý do tại sao câu hỏi 'ai thực sự đứng sau pháp nhân' ngày càng có ý nghĩa trong quản lý thuế.

Việt Nam gia nhập Diễn đàn Toàn cầu về Minh bạch Thuế (Global Forum) và trải qua đánh giá đồng cấp theo chuẩn trao đổi thông tin. Tiêu chuẩn minh bạch này không chỉ yêu cầu có quy định về chủ sở hữu doanh nghiệp, mà thông tin về chủ sở hữu pháp lý và chủ sở hữu hưởng lợi phải tồn tại, đủ tin cậy và có thể tiếp cận khi cơ quan có thẩm quyền cần. Các vụ doanh nghiệp ma cho thấy khoảng cách giữa một pháp nhân hợp lệ về hình thức và một pháp nhân minh bạch về người thực sự sở hữu, kiểm soát hoặc hưởng lợi. Pháp luật Việt Nam đã có bước chuyển khi đưa chủ sở hữu hưởng lợi vào khuôn khổ đăng ký doanh nghiệp, nhưng thách thức nằm ở những trường hợp người thực sự kiểm soát doanh nghiệp không xuất hiện trên hồ sơ.

Khi thủ tục gia nhập thị trường ngày càng thuận tiện, yêu cầu về chất lượng dữ liệu pháp nhân trở nên cấp bách. Hệ thống đăng ký doanh nghiệp không chỉ cần ghi nhận một pháp nhân được thành lập, mà còn phải cung cấp dữ liệu đủ tin cậy để các cơ quan khác có thể sử dụng và đối chiếu. Khi đối chiếu dữ liệu đăng ký doanh nghiệp với dữ liệu thuế, ngân hàng, hóa đơn và các nguồn thông tin hợp pháp khác, dấu hiệu kiểm soát thực tế có thể được nhận diện rõ hơn. Bức tranh sẽ rõ hơn nếu đi cùng những chỉ báo như tỷ lệ doanh nghiệp còn hoạt động thực chất, số doanh nghiệp không hoạt động tại địa chỉ đăng ký, một cá nhân đứng tên bất thường tại nhiều doanh nghiệp, hoặc doanh nghiệp không có lao động tương xứng nhưng phát hành lượng hóa đơn lớn.