Cuộc tranh luận mới đây giữa Thượng nghị sĩ Cộng hòa John Kennedy và Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick về vấn đề thương mại với Việt Nam đã thu hút sự chú ý của giới quan sát quốc tế. Qua đó, bức tranh phức tạp về thuế quan, công bằng thương mại và vai trò của các quốc gia trung gian – như Việt Nam – trong chuỗi cung ứng toàn cầu một lần nữa được đặt lên bàn nghị sự

Trong buổi điều trần, Thượng nghị sĩ Kennedy đặt câu hỏi sắc bén: "Nếu Việt Nam đồng ý tháo bỏ mọi hàng rào thuế quan và đưa thuế về 0 – như một cách thừa nhận Mỹ đúng – thì Mỹ có nên làm điều tương tự?" Về mặt nguyên tắc công bằng, đây là một lập luận hợp lý: nếu các nước đang phát triển sẵn sàng thay đổi để phù hợp với Mỹ, thì Mỹ cũng nên thể hiện sự tương hỗ.

Tuy nhiên, Bộ trưởng Lutnick đưa ra một góc nhìn khác: Việt Nam xuất khẩu 125 tỷ USD sang Mỹ, nhưng chỉ nhập khẩu 12,5 tỷ USD hàng hóa Mỹ. Trong đó, 90 tỷ USD thực chất là hàng hóa từ Trung Quốc – được dán nhãn lại và tái xuất thông qua Việt Nam. Với lập luận này, ông Lutnick cho rằng thuế quan và các biện pháp đối ứng không đơn thuần là công cụ kinh tế, mà là phương tiện để định hình lại trật tự thương mại và đạo đức chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hai quan điểm tưởng chừng mâu thuẫn lại phản ánh hai mặt của cùng một vấn đề: cân bằng lợi ích quốc gia trong một thế giới bất đối xứng.

Mỹ không giấu ý định tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu để:

Chống lại sự phụ thuộc vào Trung Quốc.

Đảm bảo tiêu chuẩn chất lượng và sở hữu trí tuệ.

Và khôi phục sức mạnh sản xuất nội địa.

Trong bối cảnh đó, thuế quan trở thành một “vũ khí chính sách” chứ không còn đơn thuần là công cụ thu ngân sách. Việc áp thuế đối với hàng hóa từ các nước trung gian như Việt Nam, dù mang danh nghĩa "xuất khẩu chính ngạch", cũng là một cách để Mỹ gián tiếp kiểm soát nguồn gốc hàng hóa thực sự.

Đây không phải là vấn đề giữa Mỹ và Việt Nam, mà là giữa Mỹ và hệ sinh thái sản xuất toàn cầu – nơi Việt Nam đóng vai trò trung chuyển.

Việt Nam đang rơi vào một vị thế rất đặc biệt: là quốc gia hưởng lợi từ dịch chuyển chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc, đồng thời lại trở thành "vùng đệm thương mại" giữa các cường quốc.

Việc Việt Nam bị nhắc đến trong các cuộc tranh luận tại Thượng viện Mỹ không chỉ là dấu hiệu của tầm quan trọng, mà còn là lời cảnh báo về sự "mong manh" của vai trò trung gian.

Nếu không kiểm soát tốt nguồn gốc hàng hóa, không thể chứng minh được năng lực sản xuất nội tại, hoặc để hàng giả, hàng nhái lẫn trong dòng chảy thương mại – Việt Nam có thể sẽ trở thành đối tượng trừng phạt gián tiếp của các chính sách Mỹ nhắm đến Trung Quốc.

Trên thực tế, Việt Nam thời gian gần đây đã có những động thái quyết liệt hơn trong chống hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng. Điều này không chỉ vì yêu cầu từ phía Mỹ hay các hiệp định thương mại tự do (FTA), mà còn vì chính Việt Nam hiểu rằng không thể xây dựng tương lai bền vững nếu tiếp tục phụ thuộc vào mô hình gia công, nhân công rẻ và nguồn hàng không rõ ràng.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận thực tế rằng: nếu áp đặt một chuẩn công bằng thương mại "sòng phẳng tuyệt đối" theo kiểu Mỹ, các quốc gia đang phát triển như Việt Nam sẽ rất khó có cơ hội cạnh tranh. Họ không có công nghệ, thương hiệu, năng lực tài chính như các nước phát triển. Họ chỉ có thể bắt đầu từ lao động giá rẻ, từ việc tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu ở phân khúc thấp, để dần vươn lên.

Trước sức ép từ Mỹ và các thị trường phát triển, Việt Nam cần theo đuổi hai chiến lược song song:

Chủ động nâng cấp chuỗi giá trị, minh bạch hóa xuất xứ, bảo vệ sở hữu trí tuệ.

Không thể tiếp tục dựa vào “lợi thế rẻ” như một chiến lược lâu dài.

Tăng cường đàm phán và giải thích rõ bối cảnh phát triển, nhằm đạt được những lộ trình điều chỉnh hợp lý.

Không thể yêu cầu Việt Nam nhập khẩu hàng hóa Mỹ ngang bằng khi quy mô nền kinh tế còn quá khác biệt.

Nếu chọn cách cắt đứt hay đối đầu, như một phép toán đơn giản, Việt Nam sẽ mất đi 90% kim ngạch thương mại song phương và đánh mất cơ hội hiện diện trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Những tranh luận trong Thượng viện Mỹ chỉ là bề nổi của một dòng chảy ngầm sâu sắc: trật tự thương mại thế giới đang được tái định hình, và các quốc gia trung gian như Việt Nam phải định vị lại mình một cách khôn ngoan, dũng cảm nhưng thực tế.

Cuộc chiến chống hàng giả, cải cách thuế quan, nâng cấp sản xuất – đó không chỉ là những hành động đối phó, mà là điều kiện sống còn để Việt Nam chuyển mình từ "trạm trung chuyển" thành quốc gia có năng lực sản xuất độc lập và đáng tin cậy trong mắt các nền kinh tế hàng đầu.