Tôi nhớ hồi trung học, hồi mà điểm số của tôi thấp lắm, kiểu nhìn vào bảng điểm thì không có gì để đáng tự hào. Có một lần, sau buổi họp phụ huynh, mẹ tôi nói chuyện với giao viên, tôi đứng gần đó giả vờ nhìn đi chỗ khác nhưng mà thực ra đang lắng nghe từng câu.

Mẹ tôi hỏi giáo viên rằng: "Nhưng mà thằng này nó thông minh, chỉ cái tính nhanh ẩu đoảng thôi phải không cô"

Cô giáo cũng hơi ngập ngừng một chút rồi đáp: "Nguyên cũng tư duy nhanh, mà nó làm bài kiểm tra ẩu quá"

Từ góc nhìn của đứa trẻ nhạy cảm, tôi cũng tự cảm thấy cuộc nói chuyện này gượng gạo để diễn cho tôi nghe, thành ra tự xấu hổi, tự tủi thân, có cảm giác mọi người đang phải cố tìm một điều gì đó tốt đẹp để nói đỡ cho mình. Câu hỏi của mẹ tôi và lời nói của cô giáo chắc là nói dối.

Tôi kết luận vậy dễ lắm, vì hôm trước tôi đã nghe cuộc trò chuyện gần giống như vậy giữa cô giáo và phụ huynh của một thằng bạn. Thực lòng tôi biết thằng bạn mình học dốt thật, mà nó cũng chẳng áy náy tí nào, vậy mà cô giáo vẫn khen nó học nhanh chỉ là chưa chăm thôi.

Tôi cứ nghĩ mãi sau hôm đó, tự hỏi sao mẹ và cô giáo không nói thật, nói thẳng ra nhỉ! Tôi nghĩ nếu nói sẽ phải thế này:

Mẹ: "Thằng Nguyên này học dốt cô nhỉ, nó không có năng khiếu học hành"

Cô sẽ đáp thật lòng rằng: "Đúng rồi, điểm thấp quá, chắc nhà mình tính cho Nguyên học nghề từ bây giờ" ...

Vậy mà sự thẳng thắn ấy đã không không xảy ra. May mắn là thế.

Nhiều năm sau, cho tới nay sự nghiệp đi tiếp của tôi cũng không rực rỡ gì nhưng chắc không tệ lắm. Dù cũng phải rất lâu sau này thì tôi mới có các thay đổi mạnh mẽ, bắt đầu từ việc chấp nhận thất bại đến từ sự hấp tấp, từ tính cẩu thả, từ việc lúc nào cũng làm nhanh hơn khả năng kiểm soát của bản thân.

Tôi đôi khi vẫn tự hỏi, nếu mọi người thẳng thắn quá với tôi lúc đó ... liệu tôi có hy vọng gì không? tôi nghĩ là không, bởi trong sâu thẳm, tôi vẫn lớn lên cùng một niềm tin như kho báu nhỏ rằng đầu óc của mình cũng đặc biệt, cũng ra gì đấy chứ!

Sau này tôi biết về khái niệm Benevolent Deception - Lời nói dối tử tế.

Đó là khi một người không nói toàn bộ sự thật, hoặc lựa chọn diễn đạt sự thật theo một cách nhẹ nhàng hơn, với mong muốn điều đó sẽ có lợi cho người nghe.

Cô giáo tôi không nói: "Nguyên học dốt"

Cô chọn một cách diễn giải khác: "Nó có năng lực, nhưng đang làm chưa tốt."

Lúc nghe thì thực ra tôi cũng biết nó là nói khéo, không khác là mấy, nhưng thực ra là khác cả một thế giới.

Một bên là kết luận về bản chất con người.

Một bên là nhận xét về một hành vi có thể thay đổi.

Một bên đóng lại cánh cửa.

Một bên để ánh sáng ở cuối đường...

----

Tại sao tôi lại nghĩ về câu chuyện này nhỉ, à thì cách đây mấy hôm tự nhiên đọc được bài phỏng vấn một ông anh bạn bè về triển vọng kinh tế.

Ông anh này chuyên gia kinh tế, trên phỏng vấn nói khá lạc quan với mục tiêu tăng trưởng GDP hai chữ số.

Tôi bật cười thú vị, bởi mới tháng trước anh em còn ngồi cà phê với nhau và cùng nhận xét rằng mục tiêu ấy tham vọng quá, và thậm chí còn nhắc mấy lần hai chữ "rủi ro". Thế mà nay nói vậy.

Rồi nghĩ kỹ hơn, có lẽ không chỉ ông anh này, nhiều chuyên gia cũng đang vậy, khen nhiều lắm dù không phải họ không nhìn thấy khó khăn hay những rủi ro phía trước.

Nhưng một nền kinh tế đang phát triển luôn phải sống bằng kỳ vọng về tương lai. Suy cho cùng, tăng trưởng cũng là một dạng câu chuyện mà cần cả xã hội cùng tự tin vào. Vì thế, đôi khi các chuyên gia không nói ra toàn bộ những hoài nghi riêng mà họ chọn nhấn mạnh vào tiềm năng, vào cơ hội, vào những điều vẫn còn có thể làm được. Đặc biệt là ở trên báo, trên truyền hình, nơi lời nói sẽ còn được trích dẫn và lan tỏa tới nhiều người.

Tất nhiên, niềm tin không thể thay thế sự thật và lời nói của chuyên gia có thể ảnh hưởng đến quyết định đầu tư, tiêu dùng hay kinh doanh của người khác.

Nhưng tôi cũng chấp nhận sự khó xử nhất định. Nếu nói hết mọi hoài nghi, họ có thể gieo thêm bi quan vào lúc xã hội cần động lực để hành động (và có lẽ mất cả cơ hội nghề nghiệp, thứ quan trọng lắm). Còn nếu nói quá những điều mà chính mình không tin, họ lại đánh đổi sự trung thực và uy tín sau này.

Nên một con đường ở giữa là không phủ nhận khó khăn, nhưng nhấn mạnh những khả năng tích cực còn có thể đạt được bên cạnh chữ "có thể" được thiên vị một chút.

Cre: Trương Đắc Nguyên