Vừa qua, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) thông báo điều chỉnh tăng giá bán lẻ điện bình quân lên 2.220,7 đồng/kWh, tức tăng khoảng 4,5%. Như thường lệ, một trong những lý do được EVN đưa ra là: giá điện Việt Nam “vẫn thấp” so với các nước trong khu vực. Nhưng so sánh này liệu có đủ sức thuyết phục, hay chỉ là “một nửa sự thật”?

Theo số liệu mới nhất từ Kenh14.vn, mức giá bán lẻ điện sinh hoạt của một số quốc gia như sau:

Quốc giaGiá điện (USD/kWh)Singapore0,238Philippines0,175Thái Lan0,122Indonesia0,097Việt Nam0,089Malaysia0,049Lào0,034Myanmar0,029

EVN thường so sánh với Thái Lan, Indonesia, Philippines và Singapore – những nước có giá điện cao hơn Việt Nam – để lập luận rằng “giá điện Việt Nam còn thấp, cần tăng thêm để tiệm cận mặt bằng khu vực.”

So sánh giá điện là cần thiết, nhưng cách làm của EVN đang thiếu các yếu tố quan trọng, dẫn đến kết luận lệch lạc:

Bạn không thể nói giá điện Việt Nam thấp nếu thu nhập người dân cũng thấp. Ví dụ:

GDP/người tại Singapore: ~83.000 USD/năm

GDP/người tại Việt Nam: ~4.300 USD/năm

➤ Cùng một đơn giá điện, nhưng sức chịu đựng của người dân là hoàn toàn khác nhau.

Việc EVN lỗ không chỉ vì giá điện thấp mà còn có thể do chi phí quản lý, đầu tư dàn trải, quản trị kém hiệu quả. Nếu vẫn giữ thế độc quyền, thì tăng giá chỉ khiến người dân thêm bức xúc chứ không cải thiện được hiệu suất ngành điện.

Người dân không được biết rõ giá điện bao gồm chi phí gì: sản xuất bao nhiêu %, truyền tải, phân phối bao nhiêu %, lợi nhuận, rủi ro… Nếu thiếu minh bạch, niềm tin sẽ sụp đổ.

EVN cho rằng giá điện cần tăng vì:

Chi phí đầu vào tăng: Nhiên liệu than, khí đốt, dầu nhập khẩu đều tăng mạnh.

Nguồn điện rẻ giảm: Thủy điện (rẻ) ít, phải dùng nhiều nhiệt điện (đắt).

Để thu hút đầu tư vào năng lượng tái tạo: Giá thấp thì ai dám đầu tư?

→ Nghe có vẻ hợp lý, nhưng thiếu cái gốc: cơ chế minh bạch, cạnh tranh, và quản trị hiệu quả.

EVN có thể đúng khi nói giá điện Việt Nam thấp hơn mặt bằng khu vực. Nhưng so sánh giá điện mà không nhắc đến thu nhập, hiệu quả quản lý và độc quyền là một phép so sánh khập khiễng.

Tăng giá điện chỉ thực sự hợp lý khi:

Công khai cấu trúc chi phí và hoạt động tài chính.

Có lộ trình rõ ràng, tránh sốc điện giá cho người dân và doanh nghiệp.

Tăng song song với cải cách ngành điện: minh bạch – cạnh tranh – hiệu quả.

Nếu không, tăng giá chỉ là "bịt lỗ" trong một hệ thống đang rò rỉ mà thôi.