Thị trường ethanol nhiên liệu tại Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt chính sách quan trọng, mở ra dư địa tăng trưởng đáng chú ý cho các doanh nghiệp trong chuỗi giá trị nhiên liệu sinh học trong giai đoạn tới. Kể từ ngày 1/6/2026, theo lộ trình đã được quy định, xăng không chì trên toàn quốc bắt buộc phải phối trộn thành xăng E10, trong khi xăng E5RON92 tiếp tục được duy trì song song đến hết năm 2030. Đây được xem là điểm khởi đầu cho một chu kỳ phát triển mới của ngành ethanol trong nước, sau nhiều năm thị trường này gần như giẫm chân tại chỗ kể từ khi xăng sinh học E5 được thương mại hóa từ năm 2014.

Điều đáng chú ý là nguồn cung ethanol nội địa hiện vẫn còn cách khá xa so với nhu cầu thực tế. Cả nước hiện có khoảng bảy nhà máy sản xuất ethanol nhiên liệu với tổng công suất thiết kế khoảng 500.000 mét khối mỗi năm, nhưng trên thực tế chỉ có ba nhà máy đang vận hành thương mại, phần còn lại đã tạm ngừng hoặc đóng cửa do biến động nguyên liệu sắn và sức tiêu thụ nội địa tăng trưởng chậm trong nhiều năm qua. Sản lượng thực tế vì vậy chỉ đáp ứng được khoảng một phần tư nhu cầu ethanol phục vụ pha trộn E10, phần thiếu hụt còn lại phải bù đắp bằng nhập khẩu, chủ yếu từ Mỹ, Brazil và Singapore. Sự phụ thuộc vào nguồn cung ngoại nhập khiến chi phí đầu vào của ngành nhạy cảm hơn với biến động giá ethanol thế giới và tỷ giá, đồng thời tiềm ẩn rủi ro gián đoạn nguồn cung trước các biến động thương mại và địa chính trị.

Phần lớn các nhà máy ethanol hiện hữu tại Việt Nam đều sử dụng sắn làm nguyên liệu đầu vào chính, trong khi giá sắn lại phụ thuộc lớn vào nhu cầu nhập khẩu từ Trung Quốc, khiến biên lợi nhuận của các dự án này thường xuyên bị bào mòn bởi biến động giá nguyên liệu. Trong bối cảnh đó, hướng đi sản xuất ethanol từ mật rỉ mía – phụ phẩm của ngành đường – đang nổi lên như một hướng phát triển mới có nhiều lợi thế về chi phí và tính ổn định nguyên liệu, mở ra tiềm năng thay đổi cục diện ngành trong giai đoạn 2026-2030.

QNS (Công ty Cổ phần Đường Quảng Ngãi) hiện là doanh nghiệp tiên phong theo hướng đi này. Tại hội nghị xúc tiến đầu tư tỉnh Gia Lai đầu năm 2026, doanh nghiệp đã được trao bản ghi nhớ hợp tác đầu tư cho dự án Nhà máy Ethanol An Khê, đồng thời phát hành hồ sơ mời thầu quốc tế để lựa chọn đối tác triển khai. Đây là dự án có quy mô đầu tư lớn nhất của công ty tính đến thời điểm hiện tại, với tổng mức đầu tư được phê duyệt hơn 1.740 tỷ đồng và đang trong giai đoạn nộp hồ sơ dự thầu. Theo kế hoạch, nhà máy sẽ dành khoảng ba mươi phần trăm công suất cho cồn thực phẩm, phần còn lại phục vụ sản xuất ethanol nhiên liệu để pha chế xăng sinh học.

Lợi thế cạnh tranh cốt lõi của dự án nằm ở việc sử dụng mật rỉ – phế phẩm từ hoạt động sản xuất đường vốn đã là thế mạnh truyền thống của QNS – thay vì phụ thuộc vào sắn như phần lớn các nhà máy khác trong ngành. Với công suất mở rộng dự kiến, nhà máy có khả năng xử lý một khối lượng mật rỉ đáng kể mỗi ngày, qua đó tận dụng hiệu quả nguồn phế liệu sẵn có, tối ưu chi phí sản xuất và giảm thiểu rủi ro biến động giá nguyên liệu đầu vào so với các dự án sử dụng sắn. Đây là yếu tố có thể giúp cải thiện đáng kể hiệu quả kinh tế của dự án trong dài hạn, đặc biệt khi nhu cầu ethanol nhiên liệu trong nước được kỳ vọng sẽ tăng tốc rõ rệt một khi lộ trình bắt buộc E10 chính thức được áp dụng trên toàn quốc.

Nhìn chung, thị trường ethanol Việt Nam đang ở giai đoạn bản lề, nơi chính sách phối trộn nhiên liệu sinh học tạo ra động lực tăng trưởng nhu cầu rõ ràng hơn bao giờ hết, nhưng nguồn cung trong nước vẫn cần thời gian để bắt kịp. Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp có lợi thế về vùng nguyên liệu ổn định và mô hình sản xuất tuần hoàn – kết hợp giữa mía đường, phát điện sinh khối và ethanol như hướng đi mà QNS đang theo đuổi – được kỳ vọng sẽ có vị thế thuận lợi hơn để đón đầu chu kỳ tăng trưởng mới của ngành trong giai đoạn 2026-2030. Tuy nhiên, việc hiện thực hóa tiềm năng này còn phụ thuộc vào tiến độ triển khai dự án, khả năng mở rộng vùng nguyên liệu mía cũng như diễn biến cụ thể của cơ chế thị trường ethanol trong thời gian tới, đòi hỏi nhà đầu tư tiếp tục theo dõi sát các thông tin cập nhật từ doanh nghiệp.