Trong bản đồ địa chính trị Đông Nam Á, những đường đứt gãy không chỉ hiện diện ngoài khơi Biển Đông hay dọc tuyến vận tải chiến lược eo biển Malacca, mà đang âm thầm định hình lại từ bên trong lục địa bán đảo Đông Dương – nơi giao thoa giữa các mối quan hệ lịch sử, lợi ích kinh tế đan xen và những rạn nứt quyền lực nội bộ.

Ba khu vực then chốt – Biển Đông, tuyến vận tải Malacca – Kra, và tam giác Thái Lan – Myanmar – Campuchia – Lào – đang tạo thành một thế chân kiềng mới cho an ninh Đông Nam Á. Tuy nhiên, khu vực tam giác Thái – Cam – Miến – Lào hiện là điểm nóng tiềm ẩn nhất, nơi mà các xung đột sắc tộc, mâu thuẫn chính trị và mạng lưới tội phạm xuyên quốc gia đang âm thầm bành trướng.

Biển Đông tiếp tục là mặt trận mềm nơi các cường quốc cọ xát lợi ích. Trung Quốc không ngừng áp đặt chủ quyền phi pháp bằng cách gia tăng hiện diện dân quân biển, tàu hải cảnh, và xây dựng các thực thể nhân tạo. Trong khi đó, Hoa Kỳ, Nhật Bản, và một số quốc gia châu Âu liên tục duy trì hoạt động tự do hàng hải (FONOPs) như một thông điệp răn đe.

Một điểm đáng lưu ý là sự kết nối giữa Biển Đông và Đài Loan ngày càng được Bắc Kinh xem là một khối thống nhất chiến lược. Vì vậy, bất kỳ căng thẳng ở eo biển Đài Loan đều có thể kéo theo chuỗi phản ứng tại Biển Đông. Tuy nhiên, đến nay, chưa bên nào dám đẩy tình hình vượt qua ngưỡng xung đột vũ trang.

Eo biển Malacca, với hơn 25% lượng hàng hóa toàn cầu đi qua mỗi năm, là huyết mạch hàng hải then chốt kết nối Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương. Các quốc gia hưởng lợi chính từ tuyến này gồm Singapore, Malaysia, Indonesia – tất cả đều đã xây dựng hệ sinh thái thương mại dựa trên vai trò trung chuyển và kiểm soát tuyến vận tải.

Dự án kênh đào Kra, nếu được thực hiện, có thể rút ngắn hải trình hơn 1.200 km, biến Thái Lan thành một "Panama của châu Á" và khiến Singapore, thậm chí cả eo Malacca, mất thế thượng phong. Trung Quốc từng bày tỏ quan tâm lớn đến việc tài trợ kênh này như một phần trong chiến lược “thoát Malacca”.

Tuy nhiên, kênh đào Kra đến nay vẫn nằm trên giấy. Các yếu tố ngăn cản bao gồm chia rẽ nội bộ Thái Lan, lo ngại chủ quyền bị tổn hại, sự phản đối âm thầm từ Singapore, Malaysia và Hoa Kỳ, và rủi ro quốc phòng nếu Trung Quốc có ảnh hưởng trực tiếp tới kênh.

Từ sau cuộc đảo chính quân sự năm 2021, Myanmar gần như rơi vào trạng thái nội chiến toàn diện. Các nhóm vũ trang sắc tộc chiếm giữ lãnh thổ rộng lớn ở bang Shan, Kachin, Karen… Nhiều nhóm phiến quân đang di chuyển dọc theo biên giới phía bắc Thái Lan, gây lo ngại về làn sóng bạo lực và nhập cư trái phép.

Myanmar hiện không còn là “một nhà” trong ASEAN. Sự chia rẽ nội bộ trong nội các quân sự và áp lực quốc tế khiến nước này bị cô lập, trong khi đó lại ngày càng dựa vào sự hậu thuẫn của Trung Quốc cả về quân sự lẫn công nghệ giám sát.

Campuchia bước sang thời kỳ “Hậu Hun Sen” với việc chuyển giao quyền lực cho con trai ông – Hun Manet. Dù vậy, cấu trúc quyền lực thực chất không thay đổi: một nhà nước độc tài mềm, kiểm soát truyền thông và vận hành chính sách thân Trung Quốc sâu rộng.

Vấn đề nghiêm trọng nhất hiện nay là sự tồn tại của các đặc khu do Trung Quốc đầu tư, đặc biệt tại Sihanoukville, nơi đã trở thành trung tâm đánh bạc trực tuyến, rửa tiền, và lừa đảo xuyên biên giới. Cộng đồng quốc tế nhiều lần lên tiếng về tình trạng buôn người, lao động cưỡng bức và tội phạm công nghệ cao tại đây, nhưng Phnom Penh vẫn duy trì thái độ "vừa làm vừa tránh né".

Bên cạnh đó, nền kinh tế Campuchia phụ thuộc nặng vào Trung Quốc, từ vay vốn, đầu tư hạ tầng cho tới xuất khẩu. Tính dễ tổn thương và nguy cơ trở thành “vùng xám” cho các thế lực tội phạm – địa chính trị đang là mối quan tâm lớn cho toàn vùng.

Thái Lan, quốc gia đóng vai trò then chốt trong cả ba khu vực nói trên, đang đối mặt với sự phân cực chính trị kéo dài hơn một thập kỷ. Sau cuộc tổng tuyển cử gần nhất, chính quyền mới lên nắm quyền với sự hậu thuẫn trở lại của gia đình Thaksin – lực lượng chính trị có xu hướng thân Trung Quốc và được tầng lớp kinh tế gốc Hoa ủng hộ.

Tuy nhiên, sự tồn tại song song giữa hai cực quyền lực – phe quân đội bảo thủ – hoàng tộc và phe dân túy Thaksin – khiến nước này luôn trong tình trạng cân bằng mong manh. Các cuộc biểu tình, khủng hoảng nội các, và bất mãn trong quân đội có thể bùng phát bất cứ lúc nào.

Trong lịch sử, Thái Lan từng sử dụng xung đột ngoài biên giới – ví dụ tranh chấp với Campuchia quanh đền Preah Vihear – như một cách chuyển hướng chú ý khỏi bất ổn nội bộ. Việc này không chỉ dừng ở quá khứ, mà hoàn toàn có thể tái diễn khi các điều kiện hội tụ.

Khu vực tam giác Thái – Cam – Miến – Lào, với đặc điểm địa lý rừng núi khó kiểm soát, biên giới kéo dài, cộng đồng sắc tộc chồng lấn và cấu trúc chính trị thiếu ổn định, đang trở thành vùng đệm lý tưởng cho cả xung đột phi truyền thống lẫn cạnh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc.

Một số kịch bản có thể hình thành:

Kịch bản xấu: Myanmar rơi vào tình trạng vỡ nát, Campuchia trở thành “đặc khu vệ tinh” của Trung Quốc, Thái Lan bất ổn chính trị, kéo theo rối loạn toàn vùng biên. ASEAN mất vai trò điều phối, các tổ chức tội phạm và vũ trang hoạt động mạnh mẽ xuyên biên giới.

Kịch bản trung dung: Các bên giữ được mức độ ổn định tối thiểu. Vấn đề không được giải quyết triệt để nhưng cũng không vượt khỏi tầm kiểm soát. Vùng tam giác tiếp tục là “vùng xám” trong trật tự khu vực.

Kịch bản tích cực: Myanmar đạt được lộ trình hòa giải, Campuchia cải cách kinh tế – pháp lý, Thái Lan ổn định chuyển tiếp quyền lực. Vùng tam giác trở thành trục tăng trưởng nội địa ASEAN thay vì nơi ẩn náu của bất ổn.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang dịch chuyển khỏi Trung Quốc hậu Covid-19 và chiến tranh thương mại, các nhà đầu tư quốc tế ngày càng cân nhắc yếu tố ổn định chính trị và minh bạch pháp lý. Khu vực tam giác này, nếu không kiểm soát tốt, có nguy cơ bị loại khỏi chuỗi giá trị toàn cầu.

Các ngành chịu ảnh hưởng trực tiếp:

Logistics xuyên biên giới: nếu bất ổn lan rộng, các tuyến vận tải giữa Thái – Lào – Việt sẽ gián đoạn.

Du lịch và đầu tư dịch vụ: Campuchia và Myanmar vốn có tiềm năng nhưng rủi ro chính trị khiến dòng vốn chững lại.

Đầu tư cơ sở hạ tầng: Các dự án do Trung Quốc tài trợ nếu bị nghi ngờ là công cụ ảnh hưởng chính trị sẽ đối mặt với làn sóng phản ứng từ phương Tây.

Việt Nam hiện đang giữ quan hệ ngoại giao tốt với tất cả các quốc gia trong khu vực nói trên:

Thiết lập đối tác chiến lược toàn diện với cả Thái Lan và Trung Quốc.

Duy trì quan hệ đặc biệt với Campuchia và Lào – cấp độ còn cao hơn các quan hệ chiến lược thông thường.

Tiếp tục đối thoại và hỗ trợ nhân đạo với Myanmar.

Việt Nam đồng thời cũng là một trong những quốc gia chủ động duy trì kênh đối thoại quốc phòng – an ninh với các bên có xung đột, là một mắt xích quan trọng trong các sáng kiến như CLMV, ACMECS, Mekong–Hàn Quốc, Mekong–Nhật.

Sự trỗi dậy của các điểm nóng không nằm ở nơi ồn ào nhất, mà ở những vùng lặng gió. Khu vực tam giác biên giới Thái – Cam – Miến – Lào chính là minh chứng cho điều đó. Tình hình ở đây không chỉ phản ánh những rạn nứt nội bộ của từng quốc gia, mà còn là hệ quả của sự giao nhau giữa quyền lực mềm và quyền lực cứng trong một thế giới đang tái cấu trúc trật tự.

Việt Nam, với mạng lưới ngoại giao chặt chẽ và vai trò dung hòa, đang được nhiều bên trông chờ như một trục ổn định. Nhưng liệu điều đó có đủ để giữ cho khu vực tránh khỏi một chu kỳ bất ổn mới? Câu trả lời – như mọi khi – sẽ nằm ở chính hành động và lựa chọn của các quốc gia trong khu vực, và cả ở sự tỉnh táo của người dân khi quan sát và phản biện.