Tại Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026 diễn ra ở Hà Nội ngày 12/5, Trung tá, Tiến sĩ Bùi Thị Liên – chuyên gia tâm lý học tội phạm thuộc Học viện An ninh nhân dân – đã chỉ ra sự thay đổi đáng lo ngại của tội phạm công nghệ cao trong kỷ nguyên AI.

Theo bà Liên, các mô hình lừa đảo hiện nay không còn vận hành theo kiểu “đánh nhanh rút gọn”. Thay vào đó, tội phạm chuyển sang chiến thuật xây dựng niềm tin dài hạn, kiên nhẫn tạo sự thân thiết, thao túng cảm xúc rồi mới ra đòn chiếm đoạt tài sản.

“Niềm tin” vì thế trở thành điểm yếu lớn nhất trên môi trường số.

Chuyên gia cho rằng đây là giai đoạn nguy hiểm khi AI và Deepfake khiến khả năng phân biệt thật – giả trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Hình ảnh, giọng nói, video hay các cuộc gọi giả mạo giờ có thể được dựng lên với độ chân thực rất cao, đủ khiến nhiều người mất cảnh giác.

Theo số liệu được dẫn từ Interpol, lừa đảo tài chính và đầu tư hiện là nhóm tội phạm bùng phát nhanh nhất toàn cầu. Riêng Đông Nam Á, khoảng 63% các vụ lừa đảo liên quan trực tiếp đến tiền bạc và tài chính.

Tại Việt Nam, các chiêu trò như đầu tư chứng khoán, Forex, tiền số, đa cấp online hay “làm nhiệm vụ nhận hoa hồng” đang phủ rộng trên mạng xã hội.

Kịch bản phổ biến là giả danh chuyên gia tài chính, kéo nạn nhân vào các nhóm Telegram hoặc Zalo, nơi luôn có sẵn “chim mồi” khoe lãi lớn để kích hoạt tâm lý FOMO – sợ bỏ lỡ cơ hội.

Ban đầu, hệ thống thường cho nạn nhân thắng nhỏ và rút được tiền thật để củng cố niềm tin. Chỉ đến khi người chơi dồn toàn bộ vốn, tài khoản mới bị khóa hoặc can thiệp để chiếm đoạt.

Theo bà Liên, con người vốn dễ bị cuốn hút bởi những thứ hào nhoáng như lợi nhuận cao, thành công nhanh hay lời hứa đổi đời. Và khi bị cuốn vào “ánh hào quang lợi nhuận”, sự tỉnh táo thường là thứ biến mất đầu tiên.

Không chỉ đánh vào lòng tham, tội phạm mạng hiện còn đẩy mạnh mô hình Romance Scam – lừa đảo tình cảm kết hợp đầu tư.

Theo tiết lộ từ các chuyên án thực tế, nhiều kịch bản lừa đảo được xây dựng cực kỳ chi tiết, từ cách nhắn tin làm quen, hỏi han mỗi ngày cho tới việc tạo cảm giác được yêu thương và phụ thuộc cảm xúc.

Khi nạn nhân đã đặt niềm tin tình cảm, các đối tượng mới dẫn dắt sang các câu chuyện đầu tư, “xây dựng tương lai”, “tự do tài chính” hay góp vốn làm ăn.

“Nếu bẫy tài chính đánh vào lòng tham thì đây là bẫy cảm xúc, nơi nạn nhân tự tháo bỏ hàng rào cảnh giác của mình”, chuyên gia nhận định.

Một trong những câu hỏi được quan tâm nhất tại diễn đàn là lý do nhiều người có học thức, địa vị xã hội và kinh nghiệm sống vẫn trở thành nạn nhân.

Theo TS. Bùi Thị Liên, con người không phải lúc nào cũng ra quyết định bằng lý trí. Trong nhiều thời điểm, cảm xúc, áp lực thời gian hay mong muốn gỡ gạc sau thua lỗ sẽ chi phối toàn bộ suy nghĩ.

Ngoài ra, nhiều người còn mắc “thiên kiến xác nhận” – chỉ tin những điều mình muốn tin và tự động bỏ qua các tín hiệu cảnh báo.

Điều nguy hiểm là người thông minh đôi khi lại dễ rơi vào “vùng mù nhận thức” vì quá tự tin vào khả năng phán đoán của bản thân. Chính sự tự tin đó khiến họ tin rằng mình đủ tỉnh táo để không bị lừa.

Khép lại phần chia sẻ, chuyên gia nhấn mạnh trong thời đại AI, phòng tuyến bảo vệ mạnh nhất không nằm ở công nghệ hay cơ quan quản lý, mà nằm ở khả năng giữ bình tĩnh và tư duy lý trí của mỗi người dùng trước mọi lời mời gọi lợi nhuận và cảm xúc trên mạng.