Báo cáo mới nhất từ Tổ chức Lương Nông Liên hợp quốc (FAO) đã chỉ ra những tổn thương mang tính hệ thống của thị trường đồ uống toàn cầu. Sự tập trung nguồn cung quá mức cùng cấu trúc phân phối bất đối xứng đang đẩy sinh kế của hàng triệu nông dân vào thế bấp bênh.

Trong báo cáo chuyên sâu mang tên "Động lực giá trong thị trường đồ uống toàn cầu" (Price Dynamics in Global Beverage Markets), FAO khẳng định: Hơn 90% biến động giá ngắn hạn của cà phê, ca cao và trà bắt nguồn trực tiếp từ sự mất cân bằng cung - cầu.

Các tác nhân cốt lõi kích hoạt các đợt khủng hoảng giá bao gồm:

Tác động khí hậu: Các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán kéo dài và sương giá đột ngột tại các vùng trồng trọng điểm.

Chi phí đầu vào: Áp lực từ dịch bệnh trên cây trồng, chi phí nhân công leo thang và giá phân bón biến động.

Rủi ro địa chính trị: Căng thẳng tại các tuyến hải trình huyết mạch gây nghẽn chuỗi cung ứng và đẩy chi phí logistics tăng vọt.

Đại diện FAO nhận định: "Sự tập trung nguồn cung cao độ kết hợp với nhu cầu tiêu thụ toàn cầu không ngừng tăng đã tạo ra một môi trường cực kỳ nhạy cảm trước các cú sốc giá." — Ông Boubaker Ben-Belhassen, Giám đốc Ban Thương mại và Thị trường của FAO.

Báo cáo của FAO đã bóc tách một nghịch lý lớn đang tồn tại trong cấu trúc thị trường đồ uống toàn cầu: Sự phân bổ giá trị bất bình đẳng.

[Nông dân trồng thô] ----(Ít lợi nhuận / Gánh mọi rủi ro)----> [Nhà chế biến & Phân phối] ----(Biên lợi nhuận cao)----> [Người tiêu dùng]

Cấu trúc chia cắt địa lý: Hoạt động canh tác và sản xuất thô hầu hết bị giới hạn ở một nhóm nhỏ các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Ngược lại, công đoạn chế biến sâu (mang lại giá trị gia tăng cao nhất) và phân phối lại nằm trong tay các tập đoàn lớn tại các nền kinh tế phát triển.

Khi giá thế giới tăng: Nông dân trực tiếp gần như không nhận được lợi ích tương xứng do bị ép giá bởi các tầng trung gian.

Khi giá thế giới giảm: Người tiêu dùng cuối cùng cũng không được giảm giá mua, bởi chi phí nguyên liệu thô chỉ chiếm một tỷ trọng rất nhỏ trong tổng giá trị của một sản phẩm hoàn chỉnh trên kệ hàng siêu thị.

Để ngăn chặn các rủi ro hệ thống ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh lương thực và sự ổn định kinh tế của các quốc gia xuất khẩu nông sản chủ lực, FAO kêu gọi cộng đồng quốc tế khẩn trương hành động dựa trên 3 trụ cột cốt lõi:

Nâng cao năng lực thích ứng của hệ thống sản xuất: Đầu tư mạnh mẽ vào các mô hình nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu (Climate-Smart Agriculture); đồng thời xây dựng các công cụ quản lý rủi ro tài chính hiệu quả nhằm ổn định thu nhập cho nông hộ nhỏ.

Minh bạch hóa dữ liệu thị trường: Cải thiện hệ thống thu thập thông tin về dự báo mùa vụ, lượng tồn kho và luồng thương mại quốc tế nhằm giảm thiểu tình trạng đầu cơ trục lợi dựa trên thông tin sai lệch.

Tái phân bổ giá trị công bằng: Hỗ trợ kỹ thuật và tài chính để các nước sản xuất chuyển dần từ xuất khẩu thô sang tự chế biến sâu, xây dựng thương hiệu quốc gia nhằm trực tiếp tham gia sâu hơn vào các khâu có tỷ suất lợi nhuận cao của chuỗi giá trị toàn cầu.