Xung đột Mỹ - Iran leo thang

Chỉ trong một tuần, căng thẳng giữa Mỹ và Iran đã leo thang từ các đòn đáp trả cục bộ sang nguy cơ xung đột lan rộng trong khu vực. Diễn biến mới không chỉ đẩy rủi ro địa chính trị lên cao mà còn tạo thêm áp lực đối với thị trường năng lượng, lạm phát và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Giới phân tích nhận định khả năng xảy ra chiến tranh toàn diện vẫn chưa phải kịch bản cơ sở, song chuỗi hành động trả đũa liên tiếp đang khiến nguy cơ tính toán sai lầm gia tăng. Với Việt Nam, biến động giá dầu và tỷ giá có thể là những yếu tố cần theo dõi trong nửa cuối năm.

Tuần trước, Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo mở rộng chiến dịch quân sự nếu Iran không chấm dứt tấn công tàu thuyền qua eo biển Hormuz. Sau đó, quân đội Mỹ mở rộng danh sách mục tiêu từ radar và máy bay không người lái sang đường bộ, đường hầm, tuyến sắt, hạ tầng cảng và nhà máy khử mặn. Đáp trả, Iran gia tăng quy mô chiến dịch, mở rộng phạm vi tấn công sang bảy quốc gia khu vực. Truyền thông nhà nước Iran cảnh báo các cảng biển lớn của các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh có thể trở thành mục tiêu tiếp theo. Kuwait chịu thiệt hại nặng nhất khi nhà máy khử mặn và lọc dầu bị hư hại, trong khi Jordan liên tục hứng chịu các đợt tập kích.

Sau khi hai binh sĩ Mỹ thiệt mạng tại Jordan (17/7) và một quân nhân Mỹ tử trận ở miền bắc Iraq (19/7), Washington tuyên bố sẽ "nhanh chóng trừng phạt" Iran. Giới quan sát cho rằng đây là bước ngoặt quan trọng. Ian Bremmer, nhà sáng lập Eurasia Group, nhận định những ngày tới có thể là giai đoạn nguy hiểm nhất. Danny Citrinowicz, chuyên gia Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, cảnh báo xung đột đang vượt khỏi khả năng kiểm soát của cả hai bên, gần như phá vỡ mọi giới hạn ban đầu. Nếu xu hướng tiếp diễn, xung đột có thể lan rộng, kéo các quốc gia vùng Vịnh tham chiến trực tiếp và đe dọa hạ tầng chiến lược.

Theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW), Iran đang điều chỉnh chiến thuật để đối phó hệ thống phòng thủ Mỹ bằng tên lửa tốc độ cao có khả năng cơ động, đồng thời gia tăng sử dụng bom chùm nhằm gây thiệt hại lớn hơn. Thương vong quân đội Mỹ tại Jordan được xem là minh chứng cho sự thay đổi này. Nguy cơ càng trở nên rõ nét sau vụ tên lửa Iran nhằm vào Aqaba (Jordan), khi Israel cho biết mảnh vỡ rơi xuống lãnh thổ nước này. Các quan chức quốc phòng Israel cảnh báo sẽ đáp trả mạnh nếu Iran tấn công lãnh thổ.

Nhiều chuyên gia nhận định khả năng Mỹ giành chiến thắng quân sự quyết định trước Iran là rất thấp nếu không triển khai lực lượng trên bộ. Tổng thống Trump cho biết không muốn chiến dịch trên bộ nhưng để ngỏ khả năng này và ám chỉ sử dụng lực lượng đồng minh. Nhà Trắng đang xem xét thêm phương án quân sự, trong đó có khả năng tấn công đảo Kharg - đầu mối xuất khẩu dầu quan trọng của Iran. Tuy nhiên, chuyên gia Sina Toosi cảnh báo chiến dịch đổ bộ vào miền nam Iran giữa mùa hè sẽ cực kỳ rủi ro do quân đội Iran huy động toàn diện. Bên cạnh đó, kế hoạch quân sự còn đối mặt trở ngại từ đồng minh: Thái tử Ả Rập Xê Út Mohammed bin Salman khẳng định Riyadh sẽ không cho phép lãnh thổ hay không phận sử dụng cho bất kỳ tấn công nào nhằm vào Iran.

Mặc dù các nỗ lực hòa giải của Pakistan và Qatar - những quốc gia từng trung gian trong đàm phán Mỹ-Iran tại Thụy Sĩ hồi tháng 6 - gần như rơi vào im lặng, giới quan sát cho rằng nếu giá dầu thế giới tiếp tục tăng vượt 100 USD/thùng do lo ngại gián đoạn nguồn cung qua Hormuz, các bên có thể buộc phải quay lại bàn đàm phán. Áp lực chính trị trong nước cũng là yếu tố đáng cân nhắc đối với Nhà Trắng khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ đang đến gần. Đa số nhà phân tích cho rằng trong ngắn hạn, cả kịch bản chiến tranh toàn diện lẫn thỏa thuận ngoại giao đều khó xảy ra. Thay vào đó, Trung Đông nhiều khả năng sẽ tiếp tục chứng kiến cuộc xung đột kéo dài với các đợt tấn công và trả đũa đan xen, trong khi các bên trung gian nỗ lực tìm kiếm cơ hội khôi phục đối thoại.