Xử lý trái phiếu

Trái phiếu doanh nghiệp đang là chủ đề nóng trên thị trường tài chính. Năm 2023, sức ép về đáo hạn TPDN khá lớn. Vậy NẾU doanh nghiệp gặp vấn đề thanh khoản và không có khả năng thanh toán nợ gốc và lãi trái phiếu đến hạn, đồng thời không có khả năng tiếp cận vốn để tái cấu trúc trái phiếu thì chuyện gì có thể xảy ra? Lưu ý ở đây có từ NẾU.

Liên tục hoạt động

Là thuật ngữ chỉ việc Doanh nghiệp đang hoạt động, và không có nguy cơ vỡ nợ, phá sản trong tương lai gần (12 tháng). Nếu một doanh nghiệp phát hành trái phiếu mà hoạt động liên tục thì có khả năng tạo ra dòng tiền để thanh toán nợ trái phiếu đến hạn. Nó giống như việc một chiếc xe đang chạy đều đặn.

Bây giờ, vì lý do nào đó doanh nghiệp gặp khó trong việc hoạt động liên tục, giống như chiếc xe đang chạy bị cái gì đó chọc vào bánh xe, có thể bị chạy chậm lại, dừng, tệ hơn là lộn nhào…, có thể khiến nợ trái phiếu không thể được thanh toán.

Giải pháp xử lý trái phiếu xấu

Tôi chỉ góp một góc nhìn, giải pháp riêng có được từ kinh nghiệm tham gia dự án do một tổ chức quốc tế lớn tài trợ để giúp VN lên phương án xử lý nợ xấu ngân hàng trong giai đoạn tệ nhất của hệ thống ngân hàng 2011-2013.

Có một nguyên tắc xử lý nợ xấu (gồm cả vay NHTM và TPDN) là cơ quan chính phủ sẽ không, hoặc rất ít, sử dụng tiền. Vì cấu trúc thể chế, rủi ro đạo đức, cùng với nhưng tác động vĩ mô như lạm phát khiến không thể sử dụng tiền công để thực hiện việc này. Do đó, đề xuất cơ quan quản lý như Bộ Tài chính dùng tiền để lập công ty xử lý nợ TPDN là không khả thi. Vậy, nếu cơ quan chính phủ không bỏ tiền thì làm thế nào? Chúng ta quay lại vấn đề Hoạt động liên tục trên, làm sao để doanh nghiệp tiếp tục hoạt động, từ đó trả nợ trái phiếu.

VAMC vs. DATC

2012, nợ xấu ngân hàng tăng cao, đặc biệt lĩnh vực BĐS. Chúng ta đều nói về việc cần có một tổ chức để xử lý nợ xấu. Khi đó BTC đang có Công ty mua bán nợ trực thuộc là DATC. DATC đã thí điểm xử lý một công ty nợ xấu, tái cấu trúc thành công, kết nối với nhà đầu tư, đó là Thuỷ sản Bình An.

Nhưng vấn đề nợ xấu ngân hàng giai đoạn 2011-2013 thuộc thẩm quyền của NHNN, thay vì BTC. Hơn nữa năng lực DATC lúc đó chưa đủ. Từ đó, VAMC được thành lập vào 2013 cùng với nghị quyết của Quốc hội ra cơ chế xử lý nợ xấu ngân hàng.

Nợ xấu ngân hàng được chuyển tạm thời khỏi bảng cân đối kế toán sang VAMC, đổi lại Trái phiếu đặc biệt do VAMC phát hành. Thay vì phải dự phòng ngay đối với nợ xấu khiến NHTM có thể mất vốn, không đảm bảo tỷ lệ an toàn thì NHTM có thời gian để xử lý dần nợ xấu và tiếp tục cho vay, có nghĩa là Hoạt động liên tục. Trái phiếu đặc biệt được dự phòng trong 5 năm.

Trái phiếu doanh nghiệp thuộc thẩm quyền BTC

Quy định hiện hành cho phép thành lập các tổ chức:

1. Sàn giao dịch nợ: Vốn pháp định 1.000 tỷ. VAMC vừa thành lập Sàn năm 2021.

2. Công ty mua bán nợ: Vốn pháp định 100 tỷ.

3. Công ty tư vấn mua bán nợ: Vốn pháp định 5 tỷ.

Những công ty mua bán nợ như DATC khác với VAMC là Tổ chức tái thiết doanh nghiệp (restructure).

Vậy TPDN nếu Xấu, thì phải xử lý làm sao để Doanh nghiệp hoạt động liên tục và trả nợ.

Vậy, công ty mua bán nợ có thể là tổ chức tái cấu trúc doanh nghiệp có trái phiếu xấu:

1. Doanh nghiệp có thể tái cấu trúc: Công ty mua bán nợ lên phương án mua nợ, phát hành Note (giống trái phiếu đặc biệt của VAMC) đổi lấy Trái phiếu xấu, tìm nhà đầu tư bơm vốn (vốn xã hội, không phải vốn công) giúp doanh nghiệp hoạt động liên tục và trả nợ trái phiếu. Nghĩa vốn chuyển từ chỗ có sang chỗ cần, vốn tiếp cận cơ hội kinh doanh.

2. Tái cấu trúc dự án đầu tư: Trái phiếu xấu của dự án cụ thể có thể được tách ra cho mục đích tái cấu trúc. Lúc này công ty mua bán nợ lập phương án tương tự trên, tìm nhà đầu tư, nhất là nhà đầu tư quan tâm đến tài sản của dự án, đặc biệt BĐS. Từ đó khiến tài sản của dự án hoạt động trở lại và tạo ra tiền trả nợ trái phiếu.

Gói nợ trái phiếu xấu

Nhưng không phải TPDN nào cũng có thể tái cấu trúc. Công ty mua bán nợ có thể gói các trái phiếu với nhau thành một sản phẩm (distressed asset) và bán trên Sàn cho nhà đầu tư, kể cả nhà đầu tư nước ngoài, kèm theo phương án tái cấu trúc khả thi. 10 TPDN xấu mà tái cấu trúc được 3, bỏ đi 7, cũng là thành công. Tất nhiên giá mua phải có mức chiết khấu hấp dẫn.

Xử lý nợ xấu ngân hàng với TPDN rất khác nhau. Nhưng điểm chung là cơ quan quản lý không cần bỏ tiền, điểm chính là thời gian và phương án tái cấu trúc để kích hoạt tính Hoạt động liên tục. Như thế cho dù thị trường TPDN có thế nào thì vẫn có phương án xử lý.

Cần nhắc lại là không có quốc gia nào, nền kinh tế nào phụ thuộc chỉ vào vốn ngân hàng. Thị trường vốn phát triển lành mạnh là rất quan trọng, trong đó thị trường trái phiếu đặc biệt quan trọng. Vì vậy, cần có nền tảng pháp lý chặt chẽ, giúp minh bạch và phát triển thị trường trái phiếu. Và luôn có những phương án dự phòng, xử lý trái phiếu xấu (nếu phát sinh) theo cách ít tốn kém nhất, ít tổn thất nhất để giữ niềm tin của công chúng đối với trái phiếu.