Xếp hạng tín nhiệm trái phiếu: Chuẩn mực cần có để bảo vệ nhà đầu tư

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp trầm lắng, áp lực đáo hạn lớn. Xếp hạng tín nhiệm giúp nhà đầu tư đánh giá rủi ro, nhưng doanh nghiệp vẫn chưa mặn mà.

Dự thảo sửa đổi Nghị định 155 đề xuất yêu cầu xếp hạng tín nhiệm (XHTN) đối với trái phiếu hoặc tổ chức phát hành trong các trường hợp chào bán ra công chúng. Để làm rõ vấn đề này, bà Bá Thị Thu Huệ, Giám đốc Thương mại của FiinRatings, đã có những chia sẻ sâu hơn.

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp (TPDN) thời gian qua khá trầm lắng, hầu như không có đợt phát hành mới. Thay vào đó, nhiều doanh nghiệp lại thông báo gia hạn thời gian thanh toán nợ trái phiếu. Bà đánh giá như thế nào về áp lực đáo hạn hiện nay trên thị trường?

Bà Bá Thị Thu Huệ: Trong hơn hai tháng đầu năm, thị trường gần như không ghi nhận lô trái phiếu phát hành mới, ngoại trừ các đợt huy động từ ngân hàng và công ty chứng khoán. Một phần nguyên nhân là do kỳ nghỉ Tết Nguyên đán, nhưng quan trọng hơn, điều này phản ánh thực tế rằng các doanh nghiệp vẫn chưa thực sự coi kênh trái phiếu là một phương thức huy động vốn hiệu quả. Đồng thời, nhu cầu đầu tư vào TPDN vẫn cần thêm thời gian để phục hồi vững chắc.

Về xu hướng gia hạn hoặc tái cơ cấu nợ trái phiếu, quy mô và mức độ đã giảm so với giai đoạn đỉnh điểm năm 2023 và nửa đầu năm 2024. Theo dữ liệu từ FiinRatings, tổng giá trị trái phiếu gặp vấn đề, bao gồm cả trái phiếu chậm thanh toán (lãi hoặc gốc) và trái phiếu được giãn hoãn, hiện đạt 5,54 nghìn tỷ đồng, chỉ bằng 26,8% so với cả quý I năm trước.

Xét về áp lực đáo hạn, dự kiến trong năm 2025, khoảng 192 nghìn tỷ đồng TPDN sẽ đến hạn thanh toán (chưa bao gồm chi phí lãi phát sinh). Riêng trong quý II/2025, khoảng 40,6 nghìn tỷ đồng trái phiếu riêng lẻ sẽ đáo hạn, trong đó:

16,5 nghìn tỷ đồng (tương đương 40,7% tổng giá trị) thuộc nhóm Bất động sản,

11,9 nghìn tỷ đồng (29,2%) thuộc các lĩnh vực khác,

8,2 nghìn tỷ đồng (20,2%) thuộc nhóm Tổ chức tín dụng.

Dự thảo sửa đổi Nghị định 155 đề xuất yêu cầu xếp hạng tín nhiệm (XHTN) đối với trái phiếu hoặc tổ chức phát hành trong các trường hợp chào bán ra công chúng. Theo bà, sự khác biệt giữa XHTN trái phiếu và XHTN tổ chức phát hành là gì?

Bà Bá Thị Thu Huệ: Xét về phương pháp luận, XHTN tổ chức phát hành tập trung đánh giá năng lực trả nợ tổng thể của doanh nghiệp. Từ đó, chúng tôi tiếp tục xem xét các điều kiện và điều khoản cụ thể của từng giao dịch trái phiếu để xác định XHTN cho từng trái phiếu riêng lẻ.

Từ góc độ nhà đầu tư, điểm khác biệt lớn nhất giữa hai hình thức XHTN này nằm ở mức độ cụ thể trong đánh giá rủi ro. XHTN tổ chức phát hành phản ánh khả năng tài chính tổng thể của doanh nghiệp, trong khi XHTN trái phiếu phân tích rủi ro của từng công cụ nợ riêng lẻ, có xét đến các yếu tố như thứ tự ưu tiên trả nợ, điều khoản bảo lãnh, chất lượng tài sản đảm bảo và mục đích sử dụng vốn của lô trái phiếu.

Khi một trái phiếu có điểm XHTN rõ ràng, nhà đầu tư sẽ hiểu chính xác hơn về rủi ro của sản phẩm mình đang nắm giữ. Điều này đặc biệt quan trọng vì một doanh nghiệp có thể phát hành nhiều loại trái phiếu khác nhau, mỗi loại có đặc điểm riêng, dẫn đến sự khác biệt trong mức độ rủi ro.

Nhìn rộng hơn, tại khu vực Đông Nam Á, việc xếp hạng tín nhiệm trái phiếu chào bán ra công chúng là thông lệ phổ biến, với tỷ lệ trung bình đạt hơn 50%. Nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến XHTN của tổ chức phát hành mà còn xem xét XHTN của từng trái phiếu trước khi quyết định đầu tư. Việc áp dụng hệ thống XHTN rõ ràng sẽ giúp thị trường minh bạch hơn, đồng thời hỗ trợ nhà đầu tư đánh giá chính xác mức độ an toàn và tiềm năng sinh lời của khoản đầu tư.

Vậy khi đánh giá XHTN trái phiếu, các tổ chức xếp hạng sẽ xem xét những yếu tố nào? Nếu doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính, XHTN trái phiếu có thay đổi ngay lập tức không?

Bà Bá Thị Thu Huệ: Về kỹ thuật, quá trình đánh giá XHTN trái phiếu bắt đầu từ XHTN của tổ chức phát hành, sau đó xem xét thêm các yếu tố như thứ tự ưu tiên trả nợ, mục đích phát hành, tài sản đảm bảo, hay bảo lãnh thanh toán của bên thứ ba.

Ví dụ, nếu một doanh nghiệp bất động sản mở rộng sang lĩnh vực năng lượng – một ngành mà họ chưa có kinh nghiệm – trái phiếu phát hành cho dự án này có thể bị đánh giá rủi ro cao hơn. Đây là những yếu tố quan trọng cần cân nhắc khi xác định điểm XHTN của từng trái phiếu.

Trong trường hợp doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính, XHTN của trái phiếu sẽ được đánh giá lại để xác định mức độ ảnh hưởng. Tuy nhiên, không phải lúc nào xếp hạng cũng bị hạ thấp ngay lập tức. Nếu trái phiếu được bảo lãnh toàn bộ bởi một tổ chức tài chính có năng lực mạnh mẽ, XHTN có thể vẫn giữ nguyên, bất chấp khó khăn của doanh nghiệp phát hành.

Một tổ chức phát hành có thể sở hữu nhiều trái phiếu với các mức XHTN khác nhau. Điều này có thể khiến nhà đầu tư hiểu sai về mức độ rủi ro thực sự của doanh nghiệp không, thưa bà?

Bà Bá Thị Thu Huệ: Đây là một thực tế phổ biến trên thị trường nợ, không chỉ tại Việt Nam mà cả quốc tế. Một doanh nghiệp có thể phát hành nhiều trái phiếu với điều kiện khác nhau, do đó, mức XHTN giữa các lô trái phiếu cũng khác nhau.

Tuy nhiên, để đánh giá rủi ro tổng thể của doanh nghiệp, nhà đầu tư cần tham khảo cả XHTN của tổ chức phát hành. Khi xếp hạng tổ chức phát hành, chúng tôi đã tính đến toàn bộ các khoản nợ và kế hoạch huy động vốn của doanh nghiệp, từ đó phản ánh đầy đủ mức độ rủi ro tài chính.

Điều quan trọng nhất là nhà đầu tư phải hiểu rõ mình đang đầu tư vào sản phẩm nào. Các trái phiếu có XHTN khác nhau cũng sẽ có mức lãi suất khác nhau, phản ánh rủi ro tương ứng. Nhờ đó, XHTN trái phiếu giúp nhà đầu tư đưa ra quyết định chính xác hơn.

Vậy theo bà, vì sao nhiều tổ chức phát hành tại Việt Nam chưa lựa chọn XHTN trái phiếu? Chi phí có phải là rào cản lớn nhất không?

Bà Bá Thị Thu Huệ: Trong quá trình làm việc với các doanh nghiệp, chúng tôi nhận thấy rằng chi phí XHTN không phải là rào cản lớn nhất.

Lý do chính nằm ở việc doanh nghiệp chưa nhận thấy đầy đủ lợi ích của XHTN trái phiếu. Hiện tại, điều kiện và điều khoản của nhiều trái phiếu phát hành không có sự khác biệt lớn, dẫn đến việc XHTN của trái phiếu thường không chênh lệch nhiều so với XHTN của tổ chức phát hành. Điều này khiến doanh nghiệp chưa thực sự thấy rõ giá trị gia tăng từ dịch vụ này.

Bên cạnh đó, một số doanh nghiệp đã xác định được nhà đầu tư ngay từ giai đoạn thu xếp phát hành, nên họ không coi XHTN là yếu tố cần thiết. Tuy nhiên, khi thị trường phát triển hơn, việc có XHTN sẽ trở thành một tiêu chí quan trọng giúp doanh nghiệp tiếp cận được nhiều nhà đầu tư hơn và nâng cao tính minh bạch của thị trường.

Xin cảm ơn bà về cuộc trao đổi này!