Vũ khí đất hiếm của Trung Quốc làm thay đổi cục diện chiến trường thương mại

Trong hơn 15 năm qua, Trung Quốc đã phát tín hiệu rằng họ đang tìm cách biến một số lĩnh vực của chuỗi cung ứng toàn cầu thành vũ khí, một chiến lược mô phỏng theo các biện pháp kiểm soát xuất khẩu lâu đời của Mỹ mà Bắc Kinh coi là nhằm mục đích ngăn chặn sự trỗi dậy của mình.

Cuộc chạy đua trong những tuần gần đây để đảm bảo giấy phép xuất khẩu đất hiếm, được chốt lại bằng cuộc điện đàm hôm thứ Năm giữa hai nhà lãnh đạo Hoa Kỳ và Trung Quốc là Donald Trump và Tập Cận Bình, cho thấy Trung Quốc đã nghĩ ra một vũ khí tốt hơn, có mục tiêu chính xác hơn cho cuộc chiến thương mại.

Các giám đốc điều hành và nhà phân tích ngành cho biết mặc dù Trung Quốc đang có dấu hiệu chấp thuận xuất khẩu nhiều hơn các nguyên tố chính, nhưng họ sẽ không phá bỏ hệ thống mới của mình.

Được mô phỏng theo hệ thống cấp phép xuất khẩu của Hoa Kỳ, hệ thống này giúp Bắc Kinh có được cái nhìn sâu sắc chưa từng có về các điểm nghẽn của nhà cung cấp trong nhiều lĩnh vực, từ động cơ cho xe điện đến hệ thống điều khiển bay cho tên lửa dẫn đường.

"Trung Quốc ban đầu lấy cảm hứng cho các phương pháp kiểm soát xuất khẩu này từ chế độ trừng phạt toàn diện của Hoa Kỳ", Zhu Junwei, một học giả tại Viện Grandview, một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Bắc Kinh tập trung vào quan hệ quốc tế, cho biết.

"Kể từ đó, Trung Quốc đã cố gắng xây dựng hệ thống kiểm soát xuất khẩu của riêng mình, coi đó là giải pháp cuối cùng."

Sau cuộc gọi hôm thứ Năm, Trump cho biết cả hai nhà lãnh đạo đã "làm rõ một số điểm, chủ yếu liên quan đến nam châm đất hiếm và một số vấn đề khác".

Ông không nói liệu Trung Quốc có cam kết đẩy nhanh tiến độ cấp giấy phép xuất khẩu nam châm đất hiếm hay không, sau khi Washington hạn chế xuất khẩu phần mềm thiết kế chip và động cơ phản lực sang Bắc Kinh để đáp trả việc nước này chậm cấp giấy phép.

Trung Quốc gần như nắm giữ độc quyền về nam châm đất hiếm, một thành phần quan trọng trong động cơ xe điện.

Vào tháng 4, nước này đã thêm một số loại thiết bị tinh vi nhất vào danh sách kiểm soát xuất khẩu trong cuộc chiến thương mại với Hoa Kỳ, buộc tất cả các nhà xuất khẩu phải nộp đơn xin giấy phép cho Bắc Kinh.

Điều đó đã đưa một bộ phận vốn ít được biết đến của Bộ Thương mại Trung Quốc, với khoảng 60 nhân viên, vào vị trí chịu trách nhiệm quản lý điểm nghẽn của hoạt động sản xuất toàn cầu.

Bộ này không trả lời ngay lập tức các câu hỏi của Reuters gửi qua fax.

Một số nhà cung cấp ô tô châu Âu đã đóng cửa dây chuyền sản xuất trong tuần này sau khi hết nguồn cung. Trong khi các biện pháp hạn chế của Trung Quốc vào tháng 4 trùng với một gói trả đũa rộng hơn đối với thuế quan của Washington, các biện pháp này được áp dụng trên toàn cầu.

Noah Barkin, cố vấn cấp cao tại Rhodium Group, một tổ chức nghiên cứu của Hoa Kỳ tập trung vào Trung Quốc, cho biết: "Bắc Kinh có một mức độ phủ nhận hợp lý - không ai có thể chứng minh Trung Quốc cố tình làm như vậy".

"Nhưng tỷ lệ chấp thuận là một tín hiệu khá rõ ràng cho thấy Trung Quốc đang gửi đi một thông điệp, gây sức ép nhằm ngăn chặn các cuộc đàm phán thương mại với Hoa Kỳ dẫn đến việc kiểm soát công nghệ chặt chẽ hơn."

Trung Quốc khai thác khoảng 70% lượng đất hiếm trên thế giới nhưng lại gần như độc quyền về tinh chế và chế biến.

Ngay cả khi tốc độ phê duyệt xuất khẩu tăng nhanh như Trump đề xuất, hệ thống mới này cũng sẽ cho Bắc Kinh cái nhìn chưa từng có về cách các công ty trong chuỗi cung ứng triển khai các loại đất hiếm mà họ xử lý, các giám đốc điều hành châu Âu và Hoa Kỳ đã cảnh báo.

Các chính phủ khác không thể hiểu được điều này vì tính phức tạp của hoạt động chuỗi cung ứng.

Ví dụ, hàng trăm nhà cung cấp Nhật Bản được cho là cần Trung Quốc chấp thuận giấy phép xuất khẩu nam châm đất hiếm trong những tuần tới để tránh gián đoạn sản xuất, một người đã vận động hành lang thay mặt họ với Bắc Kinh cho biết.

"Nó đang mài sắc con dao mổ của Trung Quốc", một giám đốc điều hành giấu tên tại Hoa Kỳ của một công ty đang tìm cách xây dựng chuỗi cung ứng thay thế cho biết.

"Đây không phải là cách giám sát việc xuất khẩu nam châm, mà là cách để giành ảnh hưởng và lợi thế trước nước Mỹ."

Kết quả của quá trình kéo dài hàng chục năm

Nỗi lo ngại rằng Trung Quốc có thể sử dụng sức mạnh chuỗi cung ứng toàn cầu của mình làm vũ khí lần đầu tiên xuất hiện sau lệnh cấm tạm thời xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản vào năm 2010 sau một cuộc tranh chấp lãnh thổ.

Ngay từ năm 1992, cựu lãnh đạo Trung Quốc Đặng Tiểu Bình đã từng nói: "Trung Đông có dầu mỏ, Trung Quốc có đất hiếm".

Luật Kiểm soát Xuất khẩu mang tính bước ngoặt của Bắc Kinh năm 2020 đã mở rộng phạm vi kiểm soát đối với mọi mặt hàng ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, từ hàng hóa và vật liệu quan trọng đến công nghệ và dữ liệu.

Kể từ đó, Trung Quốc đã xây dựng sức mạnh trừng phạt của riêng mình trong khi rót hàng tỷ đô la vào việc phát triển các giải pháp thay thế để đáp trả các chính sách của Hoa Kỳ.

Vào năm 2022, Hoa Kỳ đã áp dụng lệnh hạn chế toàn diện việc bán chip bán dẫn tiên tiến và các công cụ cho Trung Quốc vì lo ngại công nghệ này có thể giúp tăng cường sức mạnh quân sự của Bắc Kinh.

Nhưng các nhà phân tích cho biết động thái này không ngăn cản được sự phát triển chip tiên tiến và trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc.

Bắc Kinh đã đáp trả một năm sau đó bằng cách đưa ra giấy phép xuất khẩu gali và germani, và một số sản phẩm than chì. Việc xuất khẩu sang Hoa Kỳ hai loại khoáng sản quan trọng này, cùng với germani, đã bị cấm vào tháng 12 năm ngoái.

Vào tháng 2, Trung Quốc đã hạn chế xuất khẩu thêm năm loại kim loại quan trọng cho ngành công nghiệp quốc phòng và năng lượng sạch.

Các nhà phân tích đang phải đối mặt với nhiệm vụ khó khăn là theo dõi tốc độ phê duyệt của Trung Quốc sau cuộc gọi giữa Trump và Tập.

Cory Combs, nhà phân tích khoáng sản quan trọng tại Trivium, một công ty tư vấn chính sách tập trung vào Trung Quốc, cho biết: "Thực tế là không thể biết được bao nhiêu phần trăm yêu cầu từ người dùng cuối không phải quân đội được chấp thuận vì dữ liệu không được công khai và các công ty cũng không muốn xác nhận công khai".