Việt Nam và bài toán xuất khẩu trong thế trận thuế quan Mỹ

Chuyên gia VnDirect cảnh báo mức thuế 46% từ Mỹ sẽ giáng đòn mạnh lên xuất khẩu Việt Nam, nhất là với các ngành chủ lực, nhưng cũng nhấn mạnh dư địa ứng phó thông qua đa dạng hóa thị trường, tăng nhập khẩu từ Mỹ và đàm phán song phương.

Trước làn sóng căng thẳng mới trong cuộc thương chiến Mỹ - Việt, mức thuế đối ứng 46% do Washington áp đặt đã thổi bùng lo ngại về nguy cơ suy giảm xuất khẩu. Các chuyên gia VnDirect đã có phân tích sâu sắc về tác động nhiều chiều của động thái này đối với nền kinh tế Việt Nam.

Theo ông Đinh Quang Hinh – Trưởng bộ phận Phân tích vĩ mô và Thị trường chứng khoán của VnDirect – việc Mỹ bất ngờ công bố mức thuế đối ứng lên tới 46% đối với hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam đã tạo ra một cú sốc lớn đối với cán cân thương mại quốc gia. Đặc biệt, Mỹ hiện đang là thị trường xuất khẩu chủ lực, chiếm khoảng 30% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam trong năm 2024. Với thặng dư thương mại đạt 104,6 tỷ USD – tăng 5% so với năm 2023 – cùng tốc độ tăng trưởng xuất khẩu sang Mỹ lên đến 23,2%, nguy cơ từ hàng rào thuế quan mới không chỉ hiện hữu mà còn đe dọa trực tiếp đến trụ cột tăng trưởng của nền kinh tế.

Tuy nhiên, theo ông Hinh, phản ứng bán tháo cổ phiếu thời gian qua mang nặng yếu tố tâm lý ngắn hạn. Một cái nhìn toàn diện hơn cần được đặt vào khả năng thích ứng chiến lược của Việt Nam trong việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Quan hệ thương mại sâu rộng với Trung Quốc, ASEAN, Nhật Bản, Hàn Quốc và các khối kinh tế lớn thông qua các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, RCEP, EVFTA đang tạo ra dư địa đáng kể để Việt Nam giảm sự phụ thuộc vào thị trường Mỹ và mở rộng không gian kinh tế đối ngoại.

Đi sâu vào cấu trúc ngành, các lĩnh vực xuất khẩu chủ lực như gỗ, dệt may, giày dép, máy móc thiết bị và linh kiện điện tử – vốn có tỷ lệ phụ thuộc vào thị trường Mỹ trên 30% – sẽ chịu tổn thất lớn nếu mức thuế 46% được giữ nguyên. Ngược lại, những ngành ít phụ thuộc hơn như thép, điện thoại, máy ảnh, thủy sản… có khả năng chịu tác động ở mức giới hạn, tạo thành "vùng đệm" giúp ổn định kim ngạch xuất khẩu tổng thể.

Từ góc độ cán cân thương mại, ông Hinh cho rằng Việt Nam hoàn toàn có thể chủ động bù đắp bằng việc gia tăng nhập khẩu từ Mỹ, đặc biệt là các mặt hàng Mỹ đang có thế mạnh xuất khẩu như nông sản, khí hóa lỏng (LNG), máy bay và thiết bị công nghệ cao. Đây vừa là động thái đối ứng linh hoạt, vừa góp phần cải thiện cán cân thương mại song phương một cách hài hòa và thực dụng.

Về triển vọng, chuyên gia VnDirect đưa ra hai kịch bản rõ rệt:

Kịch bản tiêu cực, nếu mức thuế 46% được duy trì: Việt Nam sẽ nằm trong nhóm quốc gia chịu mức thuế cao nhất, làm suy giảm năng lực cạnh tranh so với các đối thủ như Ấn Độ, Indonesia, Bangladesh… Tác động lan tỏa sẽ khiến hàng hóa xuất khẩu khó giữ được lợi thế về giá tại Mỹ, dẫn đến sức cầu tiêu dùng suy giảm, đặc biệt với các sản phẩm dễ thay thế như dệt may, đồ nội thất, da giày và nông sản. Trong kịch bản này, xuất khẩu sang Mỹ có thể giảm 20-25%, khiến tổng kim ngạch xuất khẩu toàn quốc giảm từ 9-11%, và tăng trưởng GDP năm 2025 có thể sụt 2-3 điểm phần trăm. Thị phần của Việt Nam tại các thị trường lớn khác như EU và Trung Quốc cũng có nguy cơ bị thu hẹp trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu suy yếu và xu hướng "hướng nội" trong tiêu dùng tăng cao.

Kịch bản tích cực, nếu thuế được điều chỉnh xuống còn 20-25%: Việt Nam vẫn duy trì được lợi thế cạnh tranh so với Trung Quốc (đang bị áp thuế 46%) và không bị lép vế so với Mexico hay Canada (mức thuế tương đương 25%). Khi đó, xuất khẩu sang Mỹ có thể chỉ giảm nhẹ 5-10%, tổng kim ngạch xuất khẩu chỉ sụt khoảng 3-5%. Với đà phục hồi trong các thị trường thay thế, tăng trưởng xuất khẩu toàn nền kinh tế vẫn có thể đạt 6-7%, và tăng trưởng GDP của năm 2025 chỉ bị ảnh hưởng ở mức khiêm tốn, giảm khoảng 0,5-1 điểm phần trăm.

Tổng kết lại, theo ông Đinh Quang Hinh, Việt Nam đang đứng trước sức ép lớn từ chính sách thương mại cứng rắn của Mỹ, song cũng sở hữu nhiều đòn bẩy để hóa giải rủi ro và chuyển hóa thách thức thành cơ hội. Việc chủ động tái cấu trúc thị trường xuất khẩu, đẩy mạnh tiêu dùng nội địa, tăng cường nhập khẩu chiến lược và thúc đẩy đàm phán song phương sẽ là chìa khóa giúp Việt Nam không chỉ vượt qua cú sốc ngắn hạn mà còn tái định vị năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu, tiến gần hơn tới vị thế một quốc gia xuất khẩu có tính bền vững và tự chủ cao.