Việt Nam giữa “thương chiến” Trump 2.0 – Cơ hội đan xen rủi ro chưa từng có

Đối với doanh nghiệp FDI, Việt Nam cần có chính sách kiểm soát chặt chẽ hơn, đặc biệt trong vấn đề gian lận thương mại và chuyển giá. Việt Nam có thể bị các đối tác thương mại lớn, đặc biệt là Mỹ, áp đặt các biện pháp trừng phạt, do đó, cần chủ động tăng cường giám sát và yêu cầu các doanh nghiệp FDI hoạt động minh bạch hơn.

Sau khi tái đắc cử, Tổng thống Trump ngay lập tức áp thuế 10% lên tất cả hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc, mở ra một cuộc chiến thương mại mới. Sự leo thang căng thẳng này không chỉ làm xáo trộn quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc mà còn gây ảnh hưởng sâu rộng đến các quốc gia trong chuỗi cung ứng, đặc biệt là Việt Nam.

Khi bước vào nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Trump đã làm gia tăng căng thẳng thương mại với Trung Quốc, gây ra những biến động không nhỏ trong nền kinh tế toàn cầu. Mới đây, ông đã quyết định áp thuế 10% lên toàn bộ hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc, động thái không chỉ tác động trực tiếp đến nền kinh tế lớn thứ hai thế giới mà còn có thể gây rối loạn chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong bối cảnh này, Việt Nam, với nền kinh tế có độ mở cao và phụ thuộc vào thương mại quốc tế, đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng: liệu có thể tận dụng làn sóng dịch chuyển đầu tư để bứt phá, hay lại trở thành mục tiêu tiếp theo của các biện pháp siết chặt thương mại từ Mỹ?

Để làm rõ hơn những tác động mà chính sách thương mại Mỹ – Trung có thể mang lại cho Việt Nam, cũng như các kịch bản ứng phó trong bối cảnh này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Trần Đình Thiên – nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam (VIE – VASS). Với nhiều năm nghiên cứu về kinh tế vĩ mô và chiến lược phát triển quốc gia, ông đã đưa ra những phân tích sắc bén và khuyến nghị quan trọng cho Việt Nam trong giai đoạn đầy biến động này.

PGS.TS Trần Đình Thiên, một trong những chuyên gia kinh tế hàng đầu tại Việt Nam, đã có những đóng góp lớn trong việc nghiên cứu kinh tế và các chiến lược phát triển. Ông cũng là thành viên của Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính - Tiền tệ Quốc gia, và từng tham gia Tổ Tư vấn Kinh tế của Thủ tướng Chính phủ.

Mới đây, Tổng thống Trump đã quyết định áp thuế 10% lên toàn bộ hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc, gây ra một sự leo thang mới trong căng thẳng thương mại. So với giai đoạn 2018-2020, ông đánh giá mức độ căng thẳng lần này như thế nào? Liệu xung đột này có thể phát triển thành một cuộc chiến thương mại toàn diện, làm thay đổi trật tự kinh tế toàn cầu?

PGS.TS Trần Đình Thiên: Mức độ căng thẳng lần này cao hơn rất nhiều so với giai đoạn trước. Trong nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Trump chỉ bắt đầu áp thuế sau khi đã có nhiều tháng đánh giá tình hình, nhưng lần này, ngay từ trước khi nhậm chức, ông đã đe dọa tăng thuế. Điều đáng chú ý là ngay sau khi nhậm chức, chính sách áp thuế đã được triển khai mạnh mẽ hơn, với phạm vi ảnh hưởng rộng hơn rất nhiều. Không chỉ Trung Quốc mà nhiều quốc gia khác, bao gồm cả những đồng minh như Mexico, Canada, và Liên minh Châu Âu, cũng bị nhắm đến, đặc biệt khi Mỹ đối mặt với thâm hụt thương mại lớn.

Mỹ cũng vừa công bố quyết định áp thuế đối với thép và nhôm nhập khẩu từ tất cả các quốc gia, không có ngoại lệ. Các biện pháp thuế quan của ông Trump cho thấy cách tiếp cận toàn diện và quyết liệt hơn so với trước, dù Trung Quốc vẫn là mục tiêu chính. Tuy chưa hoàn toàn áp dụng, các quốc gia như Canada, Mexico, và gần đây nhất là Ấn Độ, đã phải nhượng bộ. Trung Quốc cũng có phản ứng nhưng không còn nhiều không gian để phản kháng.

Trong bối cảnh Mỹ tái cơ cấu trật tự thương mại toàn cầu, Trung Quốc đang phải cân nhắc rất kỹ lưỡng trước mỗi bước đi. Mặc dù vậy, không thể loại trừ khả năng chiến tranh thương mại Mỹ – Trung sẽ leo thang thành cuộc chiến thương mại toàn cầu, dù hiện tại mới chỉ là “chiến tranh cục bộ.” Cách tiếp cận của Tổng thống Trump rất khó đoán, khiến diễn biến tiếp theo trở nên khó lường.

Tổng thống Trump sử dụng thuế quan như một công cụ đàm phán chiến lược để gây áp lực và buộc các đối tác thương mại nhượng bộ. Theo ông, liệu động thái này sẽ chỉ mang tính chiến thuật tạm thời hay có thể định hình lại trật tự thương mại toàn cầu? Những thay đổi trong chính sách thương mại của Mỹ sẽ ảnh hưởng ra sao đến WTO và các hiệp định thương mại đa phương?

PGS.TS Trần Đình Thiên: Tổng thống Trump đã chứng tỏ rằng thuế quan là một công cụ chiến lược vô cùng hiệu quả trong việc điều chỉnh thương mại quốc tế. Không chỉ dừng lại ở việc áp dụng thuế quan như một giải pháp tình thế, ông đã sử dụng nó như một công cụ để tái cấu trúc trật tự thương mại toàn cầu, thu hút đầu tư vào Mỹ và khẳng định vị thế cường quốc số một của mình.

Ngoài mục tiêu kinh tế, thuế quan còn là công cụ quan trọng trong chiến lược lớn hơn của ông Trump – chiến lược “làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại,” bao gồm các vấn đề chính trị và an ninh. Các biện pháp thuế quan với Canada và Mexico không chỉ liên quan đến thương mại mà còn nhằm giải quyết các vấn đề như kiểm soát nhập cư và buôn lậu ma túy.

Mỹ đang áp dụng chính sách “reshoring,” tức là kéo dòng vốn đầu tư quay trở lại Mỹ thay vì chỉ đẩy đi các quốc gia đồng minh. Điều này đã thay đổi cách thức các doanh nghiệp toàn cầu xem xét chiến lược đầu tư và có thể gây ra những biến động lớn trong các hiệp định thương mại quốc tế.

Nếu chiến tranh thương mại tiếp tục leo thang, vai trò của WTO và các hiệp định thương mại đa phương có thể suy giảm. Các quốc gia sẽ phải điều chỉnh để thích nghi với một trật tự mới mà Mỹ là trung tâm. Sự thay đổi này sẽ tạo ra những xáo trộn lớn trong thương mại toàn cầu.

Nếu chiến tranh thương mại Mỹ – Trung leo thang, sự gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ buộc các doanh nghiệp tái cấu trúc chiến lược sản xuất. Theo ông, Việt Nam sẽ có cơ hội từ làn sóng chuyển dịch FDI hay sẽ đối mặt với các rào cản thương mại gia tăng từ Mỹ?

PGS.TS Trần Đình Thiên: Thực tế, chính sách thuế quan của Mỹ đã tạo ra làn sóng dịch chuyển đầu tư từ Trung Quốc, và Việt Nam là một trong những điểm đến hấp dẫn cho dòng vốn FDI này. Tuy nhiên, sự dịch chuyển này không chỉ mang lại lợi ích mà còn tiềm ẩn những thách thức lớn. Việt Nam phải đảm bảo có đủ điều kiện về hạ tầng, nhân lực và chính sách để tiếp nhận dòng vốn chất lượng cao. Nếu không, Việt Nam sẽ chỉ thu hút những dự án đầu tư có giá trị thấp và không giúp phát triển bền vững.

Ngoài ra, việc các doanh nghiệp lợi dụng Việt Nam như một “trạm trung chuyển” để lách thuế quan vào Mỹ là một nguy cơ đáng lo ngại. Nếu tình trạng này xảy ra, Việt Nam có thể bị Mỹ cáo buộc gian lận thương mại và đối mặt với nguy cơ bị trừng phạt.

Trong bối cảnh này, Việt Nam cần có chiến lược phát triển toàn diện và thận trọng để vừa tận dụng được cơ hội, vừa tránh rơi vào bẫy rủi ro từ sự chuyển dịch của chuỗi cung ứng toàn cầu.