Vì sao thiệt hại trăm tỷ nhưng mức án khác xa nhau?

Việc cựu Bộ trưởng Y tế Nguyễn Thị Kim Tiến bị tuyên phạt 6 năm tù trong vụ đại án thất thoát hơn 803 tỷ đồng tại hai bệnh viện Bạch Mai và Việt Đức cơ sở 2 đang kích hoạt một làn sóng tranh luận gay gắt về tính nghiêm minh của pháp luật. Tuy nhiên, nếu soi chiếu dưới lăng kính tư pháp hiện đại và nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự, sự chênh lệch mức án giữa các đại án kinh tế không phải là sự ưu ái chính trị, mà là kết quả của một bộ đề toán pháp lý khắt khe, nơi quy mô thiệt hại chưa bao giờ là thước đo duy nhất để lượng hình.

Từ án treo của bà trùm bất động sản đến mức án gần hai thập kỷ tù của cựu chủ tịch doanh nghiệp, cán cân công lý đang phát đi thông điệp rõ ràng: Bản chất hành vi, mức độ khắc phục hậu quả và vai trò trong chuỗi sai phạm mới là xung lực quyết định số phận pháp lý của các bị cáo.

Vì sao thiệt hại trăm tỷ nhưng mức án khác xa nhau?

Ngày 27/5, cựu Bộ trưởng Y tế Nguyễn Thị Kim Tiến bị tuyên phạt 6 năm tù trong vụ sai phạm tại dự án Bệnh viện Bạch Mai và Việt Đức cơ sở 2, gây thất thoát, lãng phí hơn 803 tỷ đồng.

Bản án nhanh chóng thu hút sự chú ý khi đặt cạnh hàng loạt đại án kinh tế cùng tội danh "Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí". Thực tế cho thấy, dù thiệt hại đều ở quy mô hàng trăm tỷ đồng, mức án dành cho các bị cáo lại có sự chênh lệch rất lớn.

Trong vụ Bạch Mai - Việt Đức cơ sở 2, tòa xác định nhiều sai phạm xuất phát từ quá trình phê duyệt chủ trương đầu tư, lựa chọn nhà thầu và triển khai dự án khi chưa đủ điều kiện. Hai công trình bị đình trệ gần 5 năm, gây lãng phí hơn 803 tỷ đồng.

Tuy nhiên, HĐXX cho rằng bà Nguyễn Thị Kim Tiến không trực tiếp thực hiện hành vi gây thiệt hại mà sai phạm chủ yếu nằm ở việc phê duyệt các quyết định quan trọng, tạo điều kiện để chuỗi vi phạm xảy ra. Đáng chú ý, phần lớn thiệt hại trong vụ án được xác định là lãng phí do dự án kéo dài, chậm phát huy hiệu quả đầu tư, thay vì thất thoát trực tiếp hay chiếm đoạt tài sản.

Sự khác biệt càng rõ khi so sánh với các vụ án khác. Tại dự án Gang thép Thái Nguyên, thiệt hại khoảng 830 tỷ đồng nhưng cựu Tổng giám đốc Trần Trọng Mừng bị tuyên 9 năm 6 tháng tù do được xác định trực tiếp điều hành và tham gia sâu vào quá trình triển khai dự án.

Ở chiều ngược lại, vụ khu đất 39-39B Bến Vân Đồn gây thất thoát hơn 542 tỷ đồng nhưng bà Nguyễn Thị Như Loan chỉ nhận mức án 18 tháng tù treo. Nguyên nhân đến từ việc hậu quả đã được khắc phục hoàn toàn, bị cáo có nhiều tình tiết giảm nhẹ và không giữ vai trò chủ mưu.

Trong khi đó, ông Quách Văn Đức, nguyên Chủ tịch HĐQT Công ty CP Đầu tư Nhơn Trạch, bị tuyên tới 19 năm tù dù thiệt hại gần 554 tỷ đồng. Tòa xác định ông giữ vai trò trung tâm trong việc chuyển dịch tài sản Nhà nước trái quy định nên phải chịu trách nhiệm cao hơn.

Tương tự, vụ sai phạm tại Tổng Công ty Xi măng Việt Nam gây thiệt hại hơn 381 tỷ đồng nhưng cựu Chủ tịch HĐTV Lê Văn Chung vẫn bị tuyên 13 năm tù do mức độ tham gia sâu trong quá trình quản lý, điều hành dự án.

Theo luật sư Lê Văn Kiên, trong các vụ án liên quan đến thất thoát tài sản Nhà nước, giá trị thiệt hại không phải yếu tố duy nhất quyết định hình phạt. Tòa án còn xem xét vai trò của từng bị cáo, tính chất hành vi, mức độ lỗi, hậu quả thực tế, khả năng khắc phục thiệt hại cũng như các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ.

Nói cách khác, nguyên tắc lượng hình luôn hướng đến việc cá thể hóa trách nhiệm hình sự. Vì vậy, những vụ án có mức thiệt hại tương đương chưa chắc dẫn đến các bản án giống nhau. Điều quyết định cuối cùng không chỉ là con số thiệt hại, mà còn là mức độ trách nhiệm của từng cá nhân trong toàn bộ chuỗi sai phạm.