Vì sao dân lại thích cầm tiền mặt?

Sự dịch chuyển bất thường mang danh "phản ứng chính sách" này không chỉ bẻ gãy đà tăng trưởng dòng vốn rẻ (CASA) của toàn ngành ngân hàng mà còn cảnh báo về một vùng tối kinh tế phi chính thức đang phình to để né kiểm soát thuế.

Theo số liệu mới công bố của Ngân hàng Nhà nước, tỷ lệ tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán đến cuối tháng 1/2026 đã tăng lên 11,52% – mức cao nhất trong vòng ba năm trở lại đây.

Chỉ trong bốn tháng, lượng tiền mặt ngoài hệ thống tăng thêm khoảng 360.000 tỷ đồng. Diễn biến này gây bất ngờ bởi thanh toán không tiền mặt đang phát triển mạnh, từ QR Code, ví điện tử đến chuyển khoản tức thời.

Tuy nhiên, phía sau sự tiện lợi của công nghệ, tiền mặt vẫn đang được nhiều người lựa chọn như một “vùng an toàn” cho giao dịch.

Giới phân tích cho rằng nguyên nhân lớn nhất nằm ở thói quen giao dịch trong các lĩnh vực nhỏ lẻ, vàng bạc, bất động sản và kinh doanh cá thể. Nhiều hoạt động mua bán vẫn ưu tiên tiền mặt để tránh bị kiểm soát dòng tiền hoặc giảm áp lực kê khai thuế.

Đặc biệt, sau khi các quy định mới về hóa đơn điện tử và thanh toán không dùng tiền mặt có hiệu lực, một bộ phận hộ kinh doanh bắt đầu chuyển hướng sang “chỉ nhận tiền mặt”.

Từ ngày 1/7/2025, các giao dịch mua hàng hóa, dịch vụ dù dưới 20 triệu đồng nhưng không có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt sẽ không được khấu trừ thuế VAT. Trong khi đó, hộ kinh doanh doanh thu trên 1 tỷ đồng/năm phải dùng hóa đơn điện tử kết nối trực tiếp với cơ quan thuế và lộ trình xóa bỏ thuế khoán cũng đang được thúc đẩy.

Mục tiêu là minh bạch hóa nền kinh tế, nhưng ở chiều ngược lại, nhiều tiểu thương chọn cách né chuyển khoản để tránh lộ doanh thu thực tế.

Không ít hình thức “lách luật” bắt đầu xuất hiện như chia nhỏ giao dịch, chuyển khoản qua nhiều tài khoản trung gian hoặc giả vờ chuyển nhầm rồi thanh toán tiền mặt.

Hệ quả là dòng tiền bị hút khỏi ngân hàng ngày càng lớn.

Theo báo cáo tài chính quý I/2026, có tới 24/27 ngân hàng ghi nhận tỷ lệ CASA sụt giảm. Nhiều nhà băng mất từ 15-30% nguồn tiền gửi không kỳ hạn chỉ sau một quý.

CASA vốn được xem là “mỏ vàng” thanh khoản vì đây là nguồn vốn giá rẻ giúp ngân hàng duy trì lợi nhuận cao. Khi dòng tiền chuyển sang giữ tiền mặt, ngân hàng buộc phải tăng huy động kỳ hạn dài với lãi suất cao hơn hoặc vay mượn trên thị trường liên ngân hàng để bù thanh khoản.

Áp lực chi phí vốn vì thế cũng tăng theo.

Các chuyên gia cảnh báo, nếu xu hướng này kéo dài, nền kinh tế có nguy cơ quay trở lại trạng thái “phi chính thức”, nơi dòng tiền lưu thông ngoài hệ thống kiểm soát, làm gia tăng rủi ro thất thu thuế và giảm hiệu quả điều hành chính sách tiền tệ.

TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, cho rằng việc người dân và hộ kinh doanh né giao dịch ngân hàng là tín hiệu đáng lo ngại bởi tiền mặt bị “đóng băng” ngoài hệ thống sẽ không tham gia vào chu trình tín dụng để tạo ra giá trị mới cho nền kinh tế.

Không chỉ các khoản mua bán nhỏ, nhiều giao dịch dân sự giá trị hàng trăm triệu đồng hiện cũng được thanh toán hoàn toàn bằng tiền mặt.

Trong khi đó, Chính phủ vẫn đặt mục tiêu rất lớn cho chiến lược tài chính toàn diện giai đoạn 2026-2030. Theo kế hoạch, đến năm 2030, khoảng 95% người trưởng thành sẽ có tài khoản giao dịch và giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đạt gấp 30 lần GDP.

Để đạt mục tiêu này, giới chuyên gia cho rằng cần một cách tiếp cận mềm dẻo hơn thay vì chỉ siết quản lý.

Các giải pháp như nâng chất lượng thanh toán số, giảm rủi ro lừa đảo, tăng bảo mật giao dịch, đồng thời xây dựng cơ chế thuế hợp lý cho hộ kinh doanh được xem là yếu tố quan trọng để kéo dòng tiền quay trở lại hệ thống ngân hàng chính thức.

TS Nguyễn Trí Hiếu cho rằng thay vì quá lo ngại về xu hướng “quay lại tiền mặt”, điều quan trọng hơn là tạo được niềm tin dài hạn vào hệ thống tài chính và thay đổi hành vi xã hội theo hướng bền vững.

Trong bối cảnh thanh toán số phát triển mạnh nhưng tiền mặt vẫn tăng tốc, bài toán hiện nay không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn ở niềm tin, chính sách và cách vận hành của toàn bộ nền kinh tế.