Trung Quốc dẫn đầu AI: Lợi thế lớn nhưng cũng đầy rủi ro

Sự trỗi dậy của DeepSeek không chỉ khẳng định tham vọng AI của Trung Quốc mà còn đặt ra thách thức với chính quyền lực của quốc gia này.

Trung Quốc và tham vọng AI: Lợi thế, thách thức và nỗi lo kiểm soát

Năm 2017, thế giới sửng sốt khi AlphaGo – chương trình trí tuệ nhân tạo (AI) của Google – đánh bại thần đồng cờ vây Trung Quốc, Ke Jie. Sự kiện này đã trở thành hồi chuông cảnh tỉnh, thúc đẩy Bắc Kinh đặt ra tham vọng dẫn đầu toàn cầu về AI vào năm 2030, cam kết đầu tư hàng tỷ đô la vào công nghệ và nhân tài.

Từ đó, một làn sóng khởi nghiệp AI tại Trung Quốc trỗi dậy, trong đó có DeepSeek – một công ty ít tên tuổi nhưng đã gây chấn động thế giới công nghệ. Với nguồn lực khiêm tốn hơn nhiều so với các gã khổng lồ Mỹ như OpenAI, Google hay Meta, DeepSeek vẫn tạo ra một mô hình AI mạnh mẽ, chứng minh rằng Trung Quốc có thể phát triển AI rẻ hơn, dễ tiếp cận hơn mà không cần phụ thuộc vào công nghệ phương Tây.

DeepSeek là một công ty tư nhân, không có sự hậu thuẫn trực tiếp từ chính phủ, nhưng thành công của nó phản ánh tầm nhìn chiến lược của Bắc Kinh. Tổng Bí thư Tập Cận Bình từng nhấn mạnh: "Chúng ta cần chiếm lĩnh những đỉnh cao và 'chỉ huy' công nghệ." Ông muốn Trung Quốc chuyển mình từ một nền kinh tế dựa vào bất động sản và xuất khẩu giá rẻ sang một cường quốc công nghệ, với những lĩnh vực mũi nhọn như AI, siêu máy tính và năng lượng xanh.

Khoảnh khắc DeepSeek ra đời đã làm lung lay niềm tin rằng Hoa Kỳ là quốc gia duy nhất thống lĩnh AI. Trung Quốc muốn chứng tỏ mình là đối tác công nghệ đáng tin cậy cho các nước đang phát triển, thay vì để AI trở thành cuộc chơi của các cường quốc phương Tây.

Tuy nhiên, sự trỗi dậy của AI cũng đặt ra một vấn đề hóc búa: Liệu Trung Quốc có thể kiểm soát một công nghệ có khả năng thay đổi cán cân quyền lực chính trị và kinh tế ngay trong chính nước mình?

Sự kiểm soát của Bắc Kinh và nỗi lo "dao hai lưỡi"

Chính sách AI của Trung Quốc đã thay đổi đáng kể theo thời gian, tùy thuộc vào việc họ đánh giá mình đang dẫn đầu hay tụt hậu so với Mỹ. Khi ChatGPT của OpenAI ra mắt năm 2022, Trung Quốc nhận thấy khoảng cách công nghệ ngày càng lớn và đã nới lỏng kiểm soát để thúc đẩy đổi mới. Nhờ đó, những công ty như DeepSeek có cơ hội phát triển mạnh.

DeepSeek đã chứng minh rằng Trung Quốc có thể làm cho AI rẻ và dễ tiếp cận

Tuy nhiên, Matt Sheehan – nhà nghiên cứu tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế – cảnh báo rằng sự cởi mở này có thể chỉ mang tính tạm thời: "Bản năng cốt lõi của các quốc gia là kiểm soát. Khi Trung Quốc lấy lại niềm tin vào AI, họ có thể sẽ siết chặt giám sát đối với các công ty công nghệ."

Điều này không phải chưa từng xảy ra. DeepSeek ban đầu tập trung vào AI tài chính, nhưng sau khi chính phủ siết chặt kiểm soát thị trường chứng khoán, họ buộc phải chuyển hướng sang phát triển mô hình ngôn ngữ. Thực tế này cho thấy rằng dù AI là ngành ưu tiên, nó vẫn phải tuân theo chính sách công nghiệp và quy định của nhà nước.

DeepSeek và cuộc đua AI toàn cầu

DeepSeek đã gây tiếng vang lớn khi mô hình AI của họ đạt hiệu suất ngang ngửa các đối thủ Mỹ, dù sử dụng ít tài nguyên hơn và dựa vào mã nguồn mở. Điều này càng củng cố quan điểm của Trung Quốc rằng lệnh cấm vận công nghệ của Mỹ không thể ngăn họ tiến xa trong cuộc đua AI.

Ngay cả những cáo buộc từ OpenAI về việc DeepSeek thu thập dữ liệu không đúng cách cũng không làm giảm sức hút của công ty này. CEO Sam Altman của OpenAI thậm chí thừa nhận: "Chúng tôi không có kế hoạch kiện DeepSeek. Chúng tôi sẽ tiếp tục đổi mới và cạnh tranh công bằng."

Theo chuyên gia Sun Chenghao từ Đại học Thanh Hoa, các biện pháp trừng phạt công nghệ của Mỹ đã khiến Trung Quốc không còn lựa chọn nào khác ngoài tự lực cánh sinh. Giờ đây, Trung Quốc muốn biến mình thành trung tâm AI của thế giới, không chỉ cho riêng họ mà còn cho các quốc gia đang phát triển.

AI: Công cụ phát triển hay công cụ kiểm soát?

AI đang đóng vai trò quan trọng trong tham vọng hiện đại hóa của Trung Quốc, không chỉ trong kinh tế mà cả quân sự. Công nghệ nhận diện khuôn mặt và thuật toán AI đã được ứng dụng vào giám sát, kiểm soát thông tin và duy trì ổn định xã hội.

Năm 2023, Trung Quốc ban hành quy định yêu cầu chatbot AI phải phản ánh "giá trị cốt lõi của chủ nghĩa xã hội" và tránh nội dung làm suy yếu quyền lực nhà nước. DeepSeek, khi được kiểm tra, đã cho thấy xu hướng lặp lại tuyên truyền của chính phủ, làm dấy lên lo ngại rằng AI có thể trở thành công cụ kiểm duyệt thay vì đổi mới.

Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu như Andrew Yao – người đoạt giải Turing – đang kêu gọi thiết lập một khung quản trị AI toàn cầu để đảm bảo AI không vượt khỏi tầm kiểm soát của con người. Bắc Kinh cũng đã đưa ra sáng kiến quản trị AI vào năm ngoái, nhấn mạnh rằng công nghệ này phải luôn nằm dưới sự giám sát của con người.

Nhà nghiên cứu Andrew Rogoyski (Đại học Surrey, Anh) cảnh báo: "Vấn đề với AI là con người sẽ phải mất rất nhiều thời gian để xác minh tính chính xác của nó. Khi AI trở nên quá mạnh, ai sẽ kiểm soát nó?"

Trung Quốc có thể duy trì lợi thế trong cuộc đua AI?

Vị thế AI của Trung Quốc trên trường quốc tế sẽ phụ thuộc vào cách họ cân bằng giữa đổi mới và kiểm soát. Nếu chính phủ siết chặt quá mức, các công ty công nghệ có thể mất đi sự linh hoạt để cạnh tranh với phương Tây. Nhưng nếu nới lỏng hoàn toàn, AI có thể trở thành một thế lực ngoài tầm kiểm soát của chính quyền.

Khi công nghệ AI ngày càng phổ biến, không chỉ Trung Quốc mà nhiều quốc gia khác cũng sẽ tìm cách kiểm soát nó. Liệu AI sẽ là chìa khóa giúp Trung Quốc vươn lên dẫn đầu, hay sẽ trở thành một con dao hai lưỡi đầy rủi ro?