Trung Quốc bẻ lái thế trận, buộc Mỹ phải nhún nhường

Trong bàn cờ thương mại ngày càng khốc liệt, Trung Quốc không cần đến tiếng súng để khiến Mỹ phải lùi bước. Chỉ bằng lá bài đất hiếm – nguồn tài nguyên chiến lược mà Bắc Kinh gần như độc quyền – Trung Quốc đã biến ưu thế địa chính trị thành đòn bẩy khiến Washington buộc phải xuống thang và toan tính lại toàn bộ cuộc chơi.

Đất hiếm – Quân cờ quyền lực khiến Mỹ phải "xuống thang"?

Nhà Trắng vừa phát tín hiệu về một cuộc điện đàm đang được chờ đợi giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, nhiều khả năng sẽ diễn ra ngay cuối tuần này. Tuy nhiên, trong bối cảnh quan hệ song phương đang căng như dây đàn, đây sẽ không phải một cuộc nói chuyện nhẹ nhàng, mà đúng hơn là nỗ lực gỡ quả mìn chính trị đang chực chờ phát nổ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Ba tuần sau "thỏa thuận đình chiến" thương mại, cả Washington và Bắc Kinh liên tục cáo buộc nhau vi phạm cam kết. Một cuộc đàm thoại khẩn cấp lúc này không chỉ là ngoại giao, mà là cuộc chiến giành quyền chủ động trong ván cờ đang có nguy cơ đổ vỡ.

Thế nhưng, có một sự thật trần trụi mà Mỹ buộc phải đối diện: Trung Quốc đang nắm giữ con át chủ bài – chuỗi cung ứng đất hiếm – và không ngần ngại sử dụng nó như một vũ khí chiến lược.

Áp lực đè nặng lên ngành sản xuất Mỹ

Đất hiếm – nhóm nguyên tố tưởng như “ẩn hình” với công chúng – lại là huyết mạch của hàng loạt công nghệ then chốt: từ ô tô điện, chip máy tính cho tới máy bay chiến đấu F-35 và tàu ngầm hạt nhân. Và Trung Quốc đang kiểm soát gần như toàn bộ chuỗi giá trị toàn cầu trong lĩnh vực này.

“Đất hiếm là một trong những quân bài mặc cả sắc bén nhất mà Bắc Kinh nắm giữ. Và họ sẽ không dễ dàng buông tay,” Matilda Buchan, chuyên gia tại tổ chức Asia House (London), cảnh báo.

Lời cảnh báo ấy nhanh chóng trở thành hiện thực. Ngày 2/4, sau khi Tổng thống Trump bất ngờ tăng thuế nhập khẩu với hàng hóa Trung Quốc lên 145%, Bắc Kinh lập tức tung đòn trả đũa: cấm xuất khẩu hợp kim nam châm chứa đất hiếm sang Mỹ. Lệnh cấm giáng đòn trực diện vào các đại gia sản xuất công nghiệp Mỹ.

Doanh nghiệp kêu cứu, chính quyền xuống thang

Chưa đầy một tuần sau, các tập đoàn xe hơi như General Motors, Toyota, Volkswagen và Hyundai đồng loạt gửi thư lên Nhà Trắng, cảnh báo nguy cơ phải cắt giảm sản lượng nếu nguồn cung không được khơi thông.

Trước áp lực nội bộ dâng cao, Tổng thống Trump đột ngột đổi giọng. Trên Truth Social, ông tuyên bố “sẵn sàng nhượng bộ lớn” để cứu vãn thỏa thuận. Các cuộc đàm phán khẩn cấp lập tức được kích hoạt tại Geneva, kết thúc bằng quyết định Mỹ giảm thuế.

Đáp lại, Trung Quốc "xoa dịu" bằng động thái nối lại xuất khẩu đất hiếm sang Mỹ – nhưng đó chỉ là sự lặng gió tạm thời trước khi cơn bão khác kéo đến.

Chiêu bài trì hoãn giấy phép: vô tình hay hữu ý?

Cuối tuần qua, Tổng thống Trump lại nổi giận, tố Trung Quốc “hoàn toàn vi phạm thỏa thuận”. Đặc phái viên thương mại Jamieson Greer chỉ đích danh Bắc Kinh đang trì hoãn cấp phép xuất khẩu đất hiếm.

Dù vậy, một số chuyên gia lại cho rằng vấn đề nằm ở quy trình hành chính chứ không hẳn là hành vi cố tình cản trở. Từ tháng 4, Trung Quốc siết chặt kiểm soát với các sản phẩm chứa hơn 0,1% của bảy nguyên tố đất hiếm trọng yếu. Việc thiếu rõ ràng trong quy định buộc doanh nghiệp phải kiểm định hàng loạt lô hàng – khiến quy trình cấp phép kéo dài tới 45 ngày.

Đến giữa tháng 5, sáu tập đoàn đã được cấp phép, ba đang chờ duyệt. Nhưng phần lớn doanh nghiệp Mỹ vẫn chưa thể nhập hàng trở lại, ngoại trừ một vài trường hợp như Volkswagen châu Âu.

Thế trận đất hiếm: Mỹ chưa có cửa thắng

Sự trì trệ này phơi bày một thực tế cay đắng: Mỹ hoàn toàn phụ thuộc vào Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đất hiếm. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc khai thác 61% đất hiếm toàn cầu và tinh chế tới 92% – công đoạn then chốt giúp chuyển quặng thành vật liệu có thể sử dụng.

Ngay cả khi Mỹ cố tìm giải pháp thay thế như tái khởi động khai khoáng trong nước hoặc đặt cược vào các đối tác như Ukraine hay Greenland, thì IEA dự báo Trung Quốc vẫn sẽ chiếm 85% thị phần đất hiếm tinh chế toàn cầu trong một thập kỷ tới.

Khác với phương Tây, Trung Quốc kiểm soát ngành công nghiệp đất hiếm bằng bàn tay sắt của Nhà nước – điều khiến mọi nỗ lực đa dạng hóa của Mỹ trở nên chậm chạp và kém hiệu quả.

“Vũ khí” chip bán dẫn: Đòn đáp trả công nghệ của Mỹ

Trong thế trận thương mại lắt léo này, Mỹ cũng không hoàn toàn tay trắng. Vũ khí đáp trả của Washington là chip bán dẫn – nền tảng sống còn cho công nghệ cao của Trung Quốc.

Tháng qua, Mỹ liên tục siết xuất khẩu chip và phần mềm AI sang Trung Quốc. Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick tuyên bố thẳng: “Chúng tôi đang khiến Trung Quốc cảm nhận áp lực từ một lệnh cấm xuất khẩu toàn diện.”

Phía Trung Quốc ngay lập tức phản pháo, cáo buộc Mỹ khơi mào một “cuộc xung đột công nghệ mới” và vi phạm nghiêm trọng các thỏa thuận đã đạt được.

Thỏa thuận: Cần thiết, nhưng không dễ dàng

Dù căng thẳng leo thang, cả hai bên đều hiểu rằng việc tiếp tục leo thang là con dao hai lưỡi. Không chỉ các chuỗi cung ứng toàn cầu, mà cả vị thế địa chính trị và kinh tế của hai nước đều đang bị đặt lên bàn cân rủi ro.

“Chúng tôi tin Tổng thống Trump sẽ tìm được tiếng nói chung với Chủ tịch Tập,” Bộ trưởng Lutnick vẫn giữ giọng lạc quan.

Hy vọng ấy không phải không có cơ sở – nhưng với một bàn cờ mà từng quân cờ đều là chiến lược, từng nước đi đều mang tính định đoạt, thì “tiếng nói chung” ấy sẽ chỉ có thể đến sau một ván cờ ngoại giao đầy toan tính và không ít tổn thương.