Trump và "cú quay xe" trên bàn đàm phán

Khi những bản dự thảo hòa bình đã bắt đầu ráo mực, việc Tổng thống Donald Trump nã tên lửa vào Tehran không chỉ là một đợt tập kích quân sự mà còn là hành động khai tử con đường ngoại giao, đưa Trung Đông vào một ván bài sinh tử mới.

Việc lựa chọn thời điểm - ngay giữa lúc tiến trình đàm phán giữa Tehran và Washington vẫn đang diễn ra - làm dấy lên nhiều câu hỏi.

Đòn tấn công phối hợp giữa Mỹ và Israel nhằm vào Iran ngày 28/2 không phải quyết định tức thời. Theo nhiều nguồn tin, chiến dịch đã được chuẩn bị từ nhiều tháng trước. Điều gây tranh cãi là thời điểm: khi các cuộc đàm phán giữa Tehran và Washington về chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo vẫn đang diễn ra.

Tiền lệ từng xuất hiện. Tháng 6/2025, Israel – với sự tham gia sau đó của Mỹ – mở chiến dịch không kích kéo dài 10 ngày nhằm vào Iran chỉ ba ngày trước vòng đàm phán thứ sáu dự kiến. Lần này, cuộc tấn công diễn ra ngay sau vòng thương lượng tại Geneva (Thụy Sĩ), vốn được kỳ vọng giúp hai bên tránh một cuộc đối đầu quân sự trực diện. Hệ quả gần như chắc chắn là làm xói mòn niềm tin của Tehran vào con đường ngoại giao.

Theo The Guardian, Iran đã “bị đau” hai lần: vừa theo đuổi đối thoại, vừa hứng chịu đòn quân sự. Một kênh Telegram của Iran bình luận: “Một lần nữa Mỹ tấn công khi Iran đang theo đuổi ngoại giao”.

Đàm phán đã đi đến đâu?

Trước khi tên lửa được phóng, bức tranh ngoại giao không hẳn u ám. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi được cho là hiểu rõ rủi ro Tổng thống Donald Trump có thể rời bỏ bàn đàm phán, nhưng ông xem đó là “canh bạc đáng thử”.

Oman – nước trung gian then chốt – đã tăng tốc ngoại giao. Ngoại trưởng Badr Albusaidi thậm chí xuất hiện trên truyền hình Mỹ để tiết lộ rằng một thỏa thuận hòa bình “đã ở trong tầm tay”. Các bên còn sắp xếp vòng thảo luận kỹ thuật tiếp theo tại Vienna.

Theo mô tả của phía trung gian, khung thỏa thuận đang hình thành cho thấy Iran sẵn sàng không tích trữ uranium làm giàu ở mức cao, pha loãng lượng tồn kho hiện có và cho phép Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế giám sát đầy đủ. Thậm chí, thanh sát viên Mỹ có thể tham gia cùng IAEA. Một thỏa thuận nguyên tắc có thể ký sớm, còn cơ chế xác minh chi tiết cần thêm vài tháng.

Tuy nhiên, gói này gần như bỏ ngỏ các vấn đề mà Washington và Tel Aviv coi là cốt lõi: nhân quyền, chương trình tên lửa đạn đạo và vai trò của Iran với các lực lượng ủy nhiệm khu vực. Từ góc nhìn Tehran, tên lửa là một phần hệ thống phòng thủ quốc gia – bài học được nhắc lại từ thời chiến tranh Iran–Iraq. Cựu Ngoại trưởng Javad Zarif từng lập luận: nếu Mỹ ngừng bán vũ khí cho các nước vùng Vịnh, nhu cầu phát triển tên lửa riêng của Iran sẽ giảm.

Tổng thống Mỹ Donald Trump nói về chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran trong video đăng tải trên mạng xã hội Truth Social. 

Vì sao ông Trump vẫn chọn tấn công?

Những nhượng bộ kỹ thuật ấy dường như chưa đủ với Nhà Trắng. Trước đó, ông Trump bày tỏ thất vọng vì Iran không chấp nhận tuyên bố dứt khoát “không có vũ khí hạt nhân”. Trong thông điệp sau chiến dịch, ông gần như không nhắc đến tiến triển đàm phán, mà tập trung vào lập luận an ninh: các hoạt động của Iran “đe dọa Mỹ, lực lượng và đồng minh trên toàn cầu”.

Ông Trump tuyên bố quân đội Mỹ đang tiến hành chiến dịch nhằm “phá hủy các tên lửa và xóa sổ toàn bộ ngành công nghiệp tên lửa” của Iran, đồng thời khẳng định Washington đã làm mọi cách để giảm rủi ro cho binh sĩ và nhân viên Mỹ trước khả năng đáp trả.

Câu hỏi còn bỏ ngỏ

Sau đòn quân sự, tranh luận tại Mỹ được dự báo sẽ nóng lên: liệu đánh giá lạc quan của bên trung gian về một thỏa thuận “có thể khóa chặt” con đường bom hạt nhân của Iran có bị bỏ qua? Nếu Iran thực sự sẵn sàng hạ mức làm giàu uranium, loại bỏ tồn kho nguy hiểm và chấp nhận giám sát nghiêm ngặt, chính quyền Trump có thể đối mặt với chỉ trích rằng họ đã từ chối một lối thoát hòa bình.

Ngược lại, phe ủng hộ vẫn sẽ lập luận rằng bản thân chế độ Iran là mối đe dọa lâu dài, và áp lực quân sự là cách duy nhất để buộc Tehran thay đổi hành vi.

Dù đứng ở phía nào, theo Guardian, điều đáng chú ý là trước khi ra lệnh tấn công, Tổng thống Trump hầu như không dành nhiều nỗ lực để giải thích với người dân Mỹ, Quốc hội hay các đồng minh về mục tiêu và hệ quả của quyết định mang tính bước ngoặt này.