Trump "bật đèn xanh" hạt nhân cho Saudi

Tổng thống Donald Trump đã phê duyệt thỏa thuận hạt nhân dân sự kéo dài 30 năm với Saudi Arabia, trị giá hàng chục tỷ USD. Thỏa thuận được kỳ vọng mở ra cơ hội lớn cho ngành công nghiệp hạt nhân Mỹ, đồng thời làm dấy lên những tranh luận về nguy cơ phổ biến công nghệ hạt nhân tại Trung Đông.

Bên cạnh tác động địa chính trị, thỏa thuận có thể tạo động lực cho các doanh nghiệp năng lượng, kỹ thuật và xây dựng của Mỹ, trong khi tiếp tục định hình cán cân ảnh hưởng giữa Washington và các đối thủ tại Trung Đông.

Thỏa thuận 30 năm được ký ngày 22/7 giữa Bộ trưởng Năng lượng hai nước Trump và Abdulaziz bin Salman, trị giá hàng chdozens tỷ USD. Nội dung chủ yếu giao cho các công ty Mỹ vai trò xây dựng hạ tầng hạt nhân tại Saudi Arabia. Một điểm đáng chú ý: hai bên sẽ nghiên cứu trong 2 năm để đánh giá liệu Saudi Arabia có nên tự làm giàu uranium hay tiếp tục nhập khẩu nhiên liệu hạt nhân. Nếu Saudi Arabia muốn làm giàu uranium, các công ty Mỹ sẽ xây dựng cơ sở theo mô hình hộp đen, ngăn Riyadh tiếp cận công nghệ nhạy cảm. Nếu Mỹ phản đối, Saudi Arabia bị cấm tự làm giàu hoặc hợp tác nước ngoài trong 10 năm.

Westinghouse Electric được đánh giá là nhà cung cấp chính với lò phản ứng AP1000 công suất khoảng 1.100 MW, đủ cấp điện cho thành phố cỡ trung. Ngoài Westinghouse, các công ty Mỹ hoạt động trong lĩnh vực xây dựng hạ tầng, kỹ thuật và công nghệ hạt nhân sẽ hưởng lợi từ dự án dài hạn này. Các chuyên gia cho rằng chương trình có thể góp phần hồi sinh ngành công nghiệp hạt nhân Mỹ và củng cố quan hệ Mỹ-Saudi Arabia.

Nhiều chuyên gia cảnh báo thỏa thuận có thể gia tăng nguy cơ phổ biến hạt nhân tại Trung Đông. Saudi Arabia từ chối cam kết tiêu chuẩn vàng (không tự làm giàu uranium hoặc tái chế nhiên liệu đã sử dụng) khác với UAE. Chưa ký Nghị định thư bổ sung IAEA cho phép thanh sát nghiêm ngặt hơn tạo khoảng trống giám sát. Các quan chức Trump khẳng định cơ chế giám sát riêng đối với cơ sở do Mỹ cung cấp là đủ, song chuyên gia lo khó phát hiện hoạt động đáng ngờ bên ngoài những cơ sở này. Ngoài ra, thỏa thuận được ký khi Mỹ gây sức ép buộc Iran thu hẹp chương trình hạt nhân, tạo mâu thuẫn chiến lược.

Thỏa thuận dự kiến trình Quốc hội Mỹ trong vài ngày tới và gần như chắc chắn gây tranh cãi. Tuy nhiên quốc hội sẽ khó ngăn chặn vì cần cả Hạ viện và Thượng viện thông qua nghị quyết chung, hoặc nếu tổng thống phủ quyết cần ít nhất 2/3 số phiếu ở cả hai viện. Các nước khu vực như UAE, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập có thể tăng cường đàm phán chương trình hạt nhân riêng với Mỹ, trong khi Iran sẽ cảm thấy bị đe dọa bởi khả năng hạt nhân tiềm ẩn của đối thủ khu vực.