Trốn thuế: Vấn đề của doanh nghiệp, hệ lụy của người tiêu dùng

Từ 1/6/2025, Nghị định 70/2025/NĐ-CP chính thức "kê biên" các hộ kinh doanh trên 1 tỷ đồng vào khuôn khổ hóa đơn điện tử bắt buộc. Động thái này không chỉ là một quy định hành chính đơn thuần, mà còn là nước cờ chiến lược của Nhà nước nhằm minh bạch hóa dòng tiền, chấm dứt tình trạng thất thu ngân sách và đẩy lùi vấn nạn trốn thuế, tạo lập sân chơi bình đẳng cho mọi thành phần kinh tế.

Trong bối cảnh cơ quan thuế đang siết chặt quản lý và phổ cập hóa đơn điện tử, nhiều hộ kinh doanh, tiểu thương và người bán hàng online không chỉ tỏ ra dè dặt, mà còn ráo riết triển khai hàng loạt chiêu trò né tránh nghĩa vụ thuế vụ. Từ việc "chỉ nhận tiền mặt", "chuyển khoản lòng vòng", cho tới cố tình mập mờ nội dung giao dịch – tất cả tạo nên một bức tranh thị trường không minh bạch, vừa làm thất thu ngân sách, vừa bóp nghẹt sự công bằng kinh doanh.

Chuyển khoản “ảo”, ưu đãi thật – màn kịch lách luật quen thuộc

Gần đây, không khó để bắt gặp những bài đăng “lạ” trên các nhóm bán hàng online: “Chuyển khoản cho người thân để nhận ưu đãi”, “Ghi nội dung ‘tặng quà’ để được freeship”, hoặc “Chỉ nhận COD, không nhận chuyển khoản chính chủ”. Đó là cách chị P.T. – một chủ shop đồ gia dụng ở Hà Nội – khuyến khích khách hàng né hóa đơn bằng việc chuyển tiền vào tài khoản cá nhân không liên quan, đổi lại là ưu đãi vận chuyển và voucher.

Tại Đà Nẵng, anh Q.V., chuyên bán thiết bị công nghệ xách tay, cũng sáng tạo cách lách luật riêng: yêu cầu khách ghi nội dung chuyển khoản kiểu “ủng hộ dự án” hay “tặng quà sinh nhật” để ngăn chặn việc truy vết giao dịch thương mại.

Mẫu số chung? Đều là những nỗ lực che giấu doanh thu, né thuế – bất chấp tính minh bạch của thị trường và nghĩa vụ công dân đối với ngân sách nhà nước.

Từ sạp chợ tới cửa hàng nhỏ – tiền mặt lên ngôi, hóa đơn mất hút

Không chỉ trên môi trường online, ngay tại các chợ truyền thống và cửa hàng nhỏ lẻ, tình trạng “tránh né” hóa đơn cũng diễn ra phổ biến. Nhiều tiểu thương từ chối thanh toán điện tử, chỉ nhận tiền mặt, hoặc yêu cầu khách chuyển khoản tới tài khoản cá nhân với nội dung mập mờ, vô nghĩa.

Mục đích rõ ràng: né truy vết, giảm doanh thu khai báo, từ đó trốn tránh nghĩa vụ thuế. Đây không còn là hành vi tự phát mà dần định hình như một chiến lược có hệ thống, tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh và làm xói mòn niềm tin của người tiêu dùng.

Người tiêu dùng – từ nạn nhân vô thức thành “kẻ tiếp tay”

Luật sư Ngọ Tiến Đức, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội, cảnh báo: việc thanh toán bằng tiền mặt không bị cấm, nhưng nếu kèm theo hành vi không xuất hóa đơn, ghi sổ sai lệch, thì đó là dấu hiệu của hành vi che giấu doanh thu – hành vi có thể dẫn tới xử phạt hành chính, thậm chí truy cứu hình sự.

Luật hiện hành quy định rõ:

Nghị định 125/2020/NĐ-CP: Phạt từ 2–10 triệu đồng nếu không lập hoặc lập hóa đơn sai thời điểm, nội dung.

Luật Quản lý thuế 2019: Phạt 20–40% số thuế khai sai.

Điều 200, Bộ luật Hình sự 2015: Trốn thuế có thể bị phạt tới 7 năm tù giam.

Đặc biệt, với các cơ sở kinh doanh cố tình không chuyển dữ liệu hóa đơn điện tử, cơ quan thuế có thể đình chỉ hoạt động, tạm khóa mã số thuế, hoặc "treo" hóa đơn – một đòn mạnh khiến doanh nghiệp tê liệt hoàn toàn.

Mập mờ giá bán – trốn thuế hay lạm thu người tiêu dùng?

Một biến thể khác của trốn thuế là thu thêm tiền không thông báo, không niêm yết, và không đưa vào hóa đơn. Nếu người mua không được biết trước, đây là hành vi vi phạm Luật Giá, Luật Cạnh tranh và Luật Bảo vệ Người tiêu dùng. Người bán không chỉ đối diện án phạt hành chính mà còn nguy cơ mất uy tín, bị khiếu nại, buộc phải hoàn tiền và xin lỗi công khai.

Trong một thị trường văn minh, điều căn bản nhất là giá cả rõ ràng, hóa đơn minh bạch. Tất cả các khoản phí – từ phí phục vụ, phí đóng gói, đến phí giao hàng – phải được công khai, có hóa đơn tương ứng, dù thanh toán bằng tiền mặt hay chuyển khoản.

Từ cảnh báo đến chuyển đổi: Con đường sống cho hộ kinh doanh

Trước thực trạng trên, Chi cục Thuế khu vực I đã phát hành thư ngỏ gửi đến các hộ cá thể, kêu gọi sự tỉnh táo và tuân thủ pháp luật trong kê khai, nộp thuế. Cơ quan thuế cũng khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp để hưởng ưu đãi đầu tư, tiếp cận các chính sách khuyến khích theo Nghị quyết 198/2025/QH15.

Minh bạch là văn minh – người tiêu dùng cần lên tiếng

Luật sư Ngọ Tiến Đức nhấn mạnh: người tiêu dùng có quyền và cần yêu cầu xuất hóa đơn trong mọi giao dịch, đặc biệt là các giao dịch giá trị lớn. Việc chấp nhận mua hàng không hóa đơn vô tình khiến người mua trở thành mắt xích trong chuỗi trốn thuế.

Thuế không phải gánh nặng, mà là nghĩa vụ góp phần xây dựng xã hội minh bạch, công bằng và bền vững. Trong một nền kinh tế hiện đại, trốn thuế không còn là hành vi “khôn lỏi” – đó là vi phạm pháp luật và đi ngược đạo lý.