Tiền mặt trở lại ngôi vương?

Bất chấp các chiến lược quốc gia vĩ mô nhằm thúc đẩy một nền kinh tế số không tiền mặt, số liệu mới nhất từ Ngân hàng Nhà nước lại bộc lộ một nghịch lý chao đảo: Tỷ trọng tiền mặt lưu thông đã vọt lên mức cao nhất trong vòng 3 năm qua. Cơn sốt tiền mặt này không đơn thuần đến từ thói quen tiêu dùng, mà là hệ quả trực tiếp từ làn sóng "quay xe" mang tính phản kháng của một bộ phận tiểu thương nhằm né tránh các tấm lưới thuế khóa mới, vô hình trung đục thủng dòng vốn giá rẻ của hệ thống ngân hàng.

Việc hơn 360.000 tỷ đồng tiền mặt bị hút ra khỏi các nhà băng chỉ sau 4 tháng đã kích hoạt đà suy giảm nghiêm trọng của tỷ lệ CASA, bộc lộ những rạn nứt cấu trúc giữa tiền gửi dân cư và dòng vốn doanh nghiệp.

Số liệu mới nhất từ Ngân hàng Nhà nước cho thấy tỷ lệ tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán vào cuối tháng 1 đã lên tới 11,52%, mức cao nhất trong vòng ba năm.

So với cuối tháng 9/2025, tỷ lệ này tăng hơn 2 điểm phần trăm, tương đương khoảng 360.000 tỷ đồng tiền mặt được đưa ra lưu thông chỉ trong bốn tháng.

Đây là diễn biến đáng chú ý trong bối cảnh thanh toán không tiền mặt liên tục được khuyến khích và mở rộng trên nhiều lĩnh vực.

Vì sao tiền mặt bất ngờ "lên ngôi"?

Theo giới phân tích, nguyên nhân lớn nhất đến từ các hoạt động mua bán nhỏ lẻ, dịch vụ ăn uống, kinh doanh vàng bạc và bất động sản vẫn ưu tiên thanh toán bằng tiền mặt.

Bên cạnh yếu tố thói quen, một bộ phận hộ kinh doanh lựa chọn giao dịch tiền mặt nhằm hạn chế việc ghi nhận doanh thu qua hệ thống ngân hàng.

Đặc biệt, sau những thay đổi liên quan đến chính sách thuế, nhiều tiểu thương được cho là đã quay lại phương thức thanh toán trực tiếp bằng tiền mặt thay vì chuyển khoản.

Không ít hình thức né tránh cũng xuất hiện như chia nhỏ giao dịch qua nhiều tài khoản, yêu cầu khách chuyển khoản rồi hoàn lại tiền mặt hoặc chỉ nhận thanh toán trực tiếp.

Các chuyên gia nhận định xu hướng này không chỉ làm giảm tính minh bạch của nền kinh tế mà còn tạo ra những "vùng tối" cho gian lận và thất thu ngân sách.

Áp lực lên hệ thống ngân hàng

Tiền mặt gia tăng ngoài hệ thống đang tác động trực tiếp đến nguồn vốn của các ngân hàng, đặc biệt là dòng tiền gửi không kỳ hạn (CASA) - nguồn vốn có chi phí thấp.

Dữ liệu từ Ngân hàng Nhà nước cho thấy tiền gửi dân cư đến cuối tháng 1 đạt hơn 10,38 triệu tỷ đồng, mức cao nhất từ trước tới nay. Tuy nhiên, tiền gửi của doanh nghiệp và tổ chức kinh tế chỉ còn hơn 6 triệu tỷ đồng, giảm 1,62%.

Khoảng cách ngày càng lớn giữa hai nhóm tiền gửi phản ánh sự dịch chuyển đáng kể của dòng tiền trong nền kinh tế.

Theo báo cáo quý I của 27 ngân hàng niêm yết, có tới 24 ngân hàng ghi nhận tỷ lệ CASA sụt giảm. Nhiều nhà băng mất từ 15-30% nguồn vốn không kỳ hạn chỉ sau một quý.

BIDV ghi nhận tiền gửi khách hàng giảm hơn 82.000 tỷ đồng. Techcombank, TPBank và Sacombank cũng chứng kiến lượng tiền gửi sụt giảm từ vài nghìn đến hàng chục nghìn tỷ đồng.

Bài toán minh bạch hóa dòng tiền

Việc tiền mặt tăng mạnh cho thấy thanh toán số vẫn còn nhiều rào cản, đặc biệt ở khu vực kinh doanh nhỏ lẻ.

Các chuyên gia cho rằng để giảm tình trạng dòng tiền quay lại lưu thông ngoài hệ thống, cần kết hợp đồng bộ giữa chính sách thuế, cơ chế quản lý và các giải pháp khuyến khích giao dịch điện tử.

Khi tiền mặt tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn, mục tiêu xây dựng nền kinh tế số minh bạch và hiện đại sẽ còn đối mặt không ít thách thức.