Thương mại điện tử: Chấm dứt "vùng hoang" pháp lý

Dù pháp luật đã có quy định rõ ràng, tình trạng buôn bán hàng giả, hàng nhái trên các sàn thương mại điện tử vẫn diễn ra phổ biến và công khai. Giới chuyên gia cảnh báo đã đến lúc siết chặt kỷ luật, nâng chế tài và truy trách nhiệm cả người bán lẫn nền tảng để chấm dứt tình trạng “vùng xám pháp lý” trong môi trường số.

Bất chấp các đợt cao điểm kiểm tra, tình trạng buôn bán hàng giả, hàng nhái, thậm chí sản phẩm cấm vẫn ngang nhiên diễn ra trên các sàn thương mại điện tử lớn như Shopee, TikTok, Lazada. Từ mỹ phẩm trôi nổi, thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc đến việc sao chép trắng trợn logo thương hiệu – tất cả đang biến “chợ mạng” thành vùng xám pháp lý, nơi luật pháp bị thách thức công khai.

Dù các cơ quan chức năng liên tục mở các chiến dịch kiểm tra, xử lý hàng giả – hàng nhái – vi phạm sở hữu trí tuệ, nhưng trên các nền tảng thương mại điện tử như Shopee, TikTok, Lazada… tình trạng buôn bán trái pháp luật vẫn tồn tại ngang nhiên. Hàng loạt gian hàng đăng tải sản phẩm không rõ nguồn gốc, logo nhái thương hiệu nổi tiếng, mỹ phẩm không công bố thành phần… vẫn dễ dàng tiếp cận người tiêu dùng. Trước thực trạng lặp đi lặp lại, nhiều sàn vẫn cố thủ trong vai trò "trung gian kỹ thuật", né tránh trách nhiệm bằng lớp vỏ “cung cấp nền tảng”.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TGS, khẳng định: đã đến lúc chấm dứt tình trạng xem sàn thương mại điện tử là vùng “đất hoang pháp lý”.

Luật đã có – vấn đề nằm ở thực thi và sự buông lỏng có hệ thống

Theo quy định tại Nghị định 98/2020 (sửa đổi bởi Nghị định 17/2022), hành vi kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc có thể bị xử phạt từ 500 nghìn đến 100 triệu đồng, kèm theo tịch thu hàng hóa, phương tiện, buộc tiêu hủy. Trong trường hợp vi phạm có tổ chức, quy mô lớn, gây hậu quả nghiêm trọng hoặc trốn thuế, người vi phạm có thể bị truy cứu hình sự với mức phạt lên đến 20 năm tù (Điều 188, 193, 194 Bộ luật Hình sự).

Luật đã rõ. Chế tài đã có. Nhưng việc buôn bán hàng lậu, hàng giả vẫn không ngừng sinh sôi – không phải vì thiếu luật, mà vì sự thờ ơ trong thực thi, và cả những “kẽ hở” bị cố tình lợi dụng.

Luật sư Tuấn nhấn mạnh: “Không có mảnh đất nào dành cho kinh doanh phi pháp trong môi trường mạng. Lợi dụng sự ẩn danh để ‘tuồn’ hàng giả ra thị trường không chỉ là hành vi gian thương, mà còn là hành vi hủy hoại niềm tin số – điều nguy hiểm nhất đối với một nền kinh tế số đang hình thành.”

Sao chép thương hiệu: Không còn là “bắt trend”, đó là hành vi phạm tội

Nhiều đối tượng kinh doanh không chỉ buôn bán hàng hóa không rõ nguồn gốc, mà còn ngang nhiên sử dụng logo, nhãn hiệu, thiết kế của các thương hiệu lớn đã được đăng ký bảo hộ. Những lập luận kiểu “cảm hứng thiết kế” hay “tham khảo xu hướng” chỉ là lớp áo ngụy trang cho hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Theo Nghị định 99/2013 (sửa đổi bởi 126/2021), cá nhân vi phạm có thể bị phạt tới 250 triệu đồng, tổ chức lên tới 500 triệu đồng – kèm theo tịch thu, tiêu hủy hàng hóa và nộp lại toàn bộ khoản lợi bất chính. Nếu mức độ nghiêm trọng, hành vi này có thể bị truy tố theo Điều 226 Bộ luật Hình sự, với hình phạt tù đến 3 năm hoặc phạt tiền lên tới 1 tỷ đồng, còn pháp nhân thương mại có thể bị đình chỉ vĩnh viễn.

Sở hữu trí tuệ không phải là khẩu hiệu. Đó là tài sản thật, quyền thật và được bảo vệ thật. Trong môi trường số, mọi hành vi "ký sinh thương hiệu" đều sẽ bị lật tẩy và phải trả giá – không chỉ bằng tiền, mà có thể bằng cả uy tín, thậm chí là tự do cá nhân.

3 kiến nghị: Siết chặt kỷ luật, trách nhiệm hóa sàn thương mại điện tử

Theo Luật sư Tuấn, để chấm dứt tình trạng “bán hàng phi pháp ngay trong chợ hợp pháp”, cần hành động mạnh tay hơn ở ba phương diện:

Thứ nhất, nâng trần chế tài. Mức phạt hành chính hiện nay (tối đa 50 triệu đồng với cá nhân, 100 triệu đồng với tổ chức) là quá nhẹ so với lợi nhuận từ hàng giả. Cần sửa đổi để tăng mức phạt gấp nhiều lần, buộc truy thu toàn bộ doanh thu bất chính và cấm hoạt động tái phạm.

Thứ hai, truy trách nhiệm sàn thương mại điện tử. Không thể có chuyện “thu phí mà không quản”. Nếu sàn không chủ động rà soát, xử lý sản phẩm vi phạm sau phản ánh, cần bị xử phạt nghiêm – thậm chí đình chỉ hoạt động một phần hoặc toàn phần tùy mức độ.

Thứ ba, áp dụng hình sự hóa có chọn lọc. Đối với các đường dây có tổ chức, tái phạm hoặc gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp chân chính, chỉ xử phạt hành chính là chưa đủ. Cần bản án nghiêm minh để răn đe và lập lại kỷ cương pháp lý trên không gian mạng.

Không gian mạng không thể là “vùng xám” của pháp luật

Buôn bán hàng giả, hàng nhái không chỉ là hành vi trục lợi – đó là hành vi phản thị trường, phản pháp luật và phản đạo đức. Không thể nói đến chuyển đổi số, thương mại số hay kinh tế số nếu chợ số vẫn thả nổi như “miền hoang” pháp lý.

Đã đến lúc siết chặt kỷ luật, nâng trần chế tài và chấm dứt tình trạng đùn đẩy trách nhiệm. Pháp luật không thể đứng ngoài cuộc – bởi nếu không có pháp luật đi kèm, sự phát triển của thương mại điện tử sẽ chỉ là sự phình to của một bóng bóng niềm tin đang chực vỡ.