Thương chiến Mỹ - Trung: Sóng ngầm trước thềm London

London trở thành đấu trường mới cho cuộc đối đầu thương mại Mỹ - Trung, khi hàng loạt tranh chấp mới nổi lên đang đẩy hai nền kinh tế lớn nhất thế giới trở lại bờ vực xung đột thuế quan, đe dọa phá vỡ thỏa thuận đình chiến vốn đã mong manh.

Tháng trước tại Geneva (Thụy Sĩ), Mỹ và Trung Quốc đạt được một thỏa thuận tạm hoãn – kéo dài 90 ngày – đối với phần lớn các mức thuế quan ăn miếng trả miếng mà đôi bên đã áp đặt trong bối cảnh thương chiến leo thang. Thỏa thuận này, vốn được kỳ vọng là nhịp hãm cần thiết trước nguy cơ suy thoái toàn cầu, giờ đây đang lung lay dữ dội bởi loạt bất đồng mới trỗi dậy trên mọi mặt trận: từ công nghệ, tài nguyên chiến lược cho đến giáo dục.

Đàm phán chưa kịp bắt đầu, chiến tuyến đã hình thành

Ngay sau thỏa thuận Geneva, Washington và Bắc Kinh rơi vào vòng xoáy khẩu chiến quanh các chủ đề nhạy cảm bậc nhất trong quan hệ song phương. Từ chip AI, đất hiếm – nguyên liệu chiến lược của công nghiệp quốc phòng và xe điện – cho tới chính sách thị thực dành cho sinh viên Trung Quốc, mỗi lĩnh vực lại khoét sâu thêm vào sự nghi kỵ giữa hai siêu cường.

Ngày 5/6, Tổng thống Mỹ Donald Trump có cuộc điện đàm kéo dài với Chủ tịch Tập Cận Bình trong nỗ lực tái thiết quan hệ. Chỉ một ngày sau, ông tuyên bố các cuộc đàm phán thương mại sẽ khởi động vào ngày 9/6 tại London, trong bối cảnh hai bên vừa vội vã dập lửa lại vừa tiếp tục nhóm than.

Công nghệ - mồi lửa âm ỉ trong lòng thỏa thuận

Chỉ 24 giờ sau khi công bố thỏa thuận "đình chiến", Bộ Thương mại Mỹ phát đi cảnh báo: chip AI Ascend do Huawei phát triển có thể vi phạm quy định kiểm soát xuất khẩu, vì nghi ngờ sử dụng công nghệ Mỹ trong thiết kế. Đây chẳng khác gì "phát súng đầu tiên" sau hòa đàm, nhắm thẳng vào niềm tự hào công nghệ Trung Quốc.

Phản ứng không để chậm trễ, Bắc Kinh lên tiếng chỉ trích gay gắt. Người phát ngôn Bộ Thương mại Trung Quốc tuyên bố: “Mỹ phải lập tức chấm dứt các hành vi sai trái nhằm cản trở doanh nghiệp Trung Quốc tiếp cận công nghệ toàn cầu”.

Đáng chú ý, vòng đàm phán London lần này có sự xuất hiện của Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick – người vắng mặt ở Geneva. Sự hiện diện của ông được đánh giá là dấu hiệu Mỹ sẵn sàng lắng nghe các "yêu sách" công nghệ từ phía Trung Quốc, dù chưa rõ mức độ thực tâm.

Đất hiếm – con bài chiến lược Bắc Kinh sẵn sàng tung ra

Một mặt trận khác mà Trung Quốc đang nắm ưu thế tuyệt đối là đất hiếm – nhóm khoáng sản sống còn với nhiều ngành công nghiệp tương lai. Kể từ tháng 4, Trung Quốc siết chặt xuất khẩu bằng cách yêu cầu doanh nghiệp xin giấy phép đối với 7 nguyên tố chủ chốt, gây ra khủng hoảng nguồn cung cho các hãng sản xuất xe điện và thiết bị quốc phòng trên toàn cầu.

Mặc dù không nhắc trực tiếp tới đất hiếm, ông Trump vẫn thể hiện sự giận dữ trên mạng xã hội ngày 30/5: “Tin xấu là Trung Quốc – có lẽ không khiến ai bất ngờ – ĐÃ HOÀN TOÀN VI PHẠM THỎA THUẬN VỚI CHÚNG TA”.

Trước làn sóng chỉ trích lan rộng từ cả Mỹ và châu Âu, Trung Quốc đã buộc phải phát đi tín hiệu hạ nhiệt. Bộ Thương mại nước này tuyên bố đã phê duyệt một số hồ sơ xin xuất khẩu và sẽ tiếp tục đẩy nhanh quy trình phê duyệt đối với các đơn tuân thủ đầy đủ quy định. Một bước đi vừa để "nín thở qua sông", vừa duy trì thế chủ động trong đàm phán.

Thị thực sinh viên – đốm lửa nhỏ thắp lên tranh cãi lớn

Thị thực sinh viên – vốn là vấn đề ngoài lề trong các vòng đàm phán thương mại – nay lại trỗi dậy thành một điểm nóng mới. Mỹ tuyên bố sẽ thu hồi thị thực của sinh viên Trung Quốc có liên hệ với Đảng Cộng sản hoặc học tập trong các lĩnh vực “nhạy cảm”, càng đổ thêm dầu vào mối nghi kỵ sâu sắc giữa hai nước.

Trong tuyên bố ngày 28/5, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio khẳng định sẽ kiên quyết thực hiện chính sách này nhằm bảo vệ an ninh quốc gia.

Trung Quốc không đứng ngoài cuộc. Trong phản hồi chính thức, Bộ Thương mại nước này quy trách nhiệm cho Mỹ về việc phá vỡ tinh thần Geneva – không chỉ qua việc siết xuất khẩu chip, cấm bán phần mềm thiết kế bán dẫn, mà còn vì đã can thiệp sâu vào lĩnh vực giáo dục bằng cách "vũ khí hóa" thị thực.

Năm học 2023–2024 ghi nhận hơn 270.000 sinh viên Trung Quốc theo học tại Mỹ – con số không chỉ là dữ liệu giáo dục, mà còn là chỉ dấu của mức độ phụ thuộc và gắn kết giữa hai nền kinh tế. Chính vì thế, mọi thay đổi trong chính sách thị thực không đơn thuần là chuyện biên giới, mà là thông điệp ngoại giao mang tính chiến lược.