Thỏa thuận Mỹ và Iran chưa thể "hạ màn"?

Cuộc đấu trí không khoan nhượng quanh chủ quyền tuyến hải trình huyết mạch và số phận kho uranium làm giàu đang biến bàn đàm phán thành một ván bài lật ngửa, nơi lợi ích cốt lõi của Mỹ buộc phải cân nhắc trước những toan tính phá bĩnh từ đồng minh Israel.

Tiến trình đàm phán giữa Mỹ và Iran đang bước vào giai đoạn nhạy cảm khi hai bên cùng xác nhận có “tiến triển tích cực”, song khoảng cách thực tế vẫn còn rất lớn.

Ngày 24/5, Tổng thống Donald Trump tuyên bố trên Truth Social rằng các cuộc thương lượng với Tehran đang diễn ra “mang tính xây dựng”, nhưng đồng thời nhấn mạnh ông đã yêu cầu các đại diện Mỹ không được vội vàng ký kết thỏa thuận.

Theo ông Trump, “thời gian đang đứng về phía Mỹ”, đồng thời khẳng định Washington sẽ tiếp tục duy trì lệnh phong tỏa đường biển cho tới khi đạt được một văn bản hoàn chỉnh và đủ chặt chẽ.

Tuyên bố này lập tức gây chú ý bởi chỉ một ngày trước đó, nhà lãnh đạo Mỹ còn khẳng định thỏa thuận với Tehran “về cơ bản đã hoàn tất”.

Nguồn tin quốc tế cho biết bản ghi nhớ đang được thảo luận xoay quanh việc mở lại Eo biển Hormuz, từng bước dỡ bỏ trừng phạt dầu mỏ với Iran và tiến tới đàm phán hòa bình dài hạn.

Hormuz trở thành tâm điểm đối đầu

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở quyền kiểm soát Eo biển Hormuz – tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% nguồn cung năng lượng toàn cầu trước khi xung đột nổ ra.

Iran khẳng định eo biển nằm trong phạm vi lãnh hải của Tehran và Oman nên nước này có quyền kiểm soát, thậm chí thu phí quá cảnh. Trong khi đó, Mỹ yêu cầu đảm bảo tự do hàng hải tuyệt đối.

Theo các nguồn tin từ Iran, dự thảo MOU hiện chỉ cho phép khôi phục từng phần lưu lượng tàu bè qua Hormuz trong vòng 30 ngày. Tehran vẫn giữ quyền kiểm soát định tuyến, cấp phép và điều phối hoạt động hàng hải tại khu vực này.

Iran đồng thời yêu cầu Mỹ phải dỡ bỏ phong tỏa cảng biển và giảm trừng phạt dầu mỏ trước khi bất kỳ thay đổi thực chất nào tại Hormuz được triển khai.

Thực tế, cuộc chiến kéo dài nhiều tuần đã biến Hormuz thành điểm nóng toàn cầu khi cả Iran lẫn Mỹ đều áp đặt các biện pháp phong tỏa riêng, khiến thị trường dầu mỏ liên tục chao đảo.

Hồ sơ hạt nhân vẫn là “quả bom hẹn giờ”

Ngoài Hormuz, chương trình hạt nhân Iran tiếp tục là chủ đề gây tranh cãi lớn nhất trong đàm phán.

Washington và Israel muốn Tehran chấm dứt hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium, trong khi Iran khẳng định chương trình hạt nhân của họ chỉ phục vụ mục đích dân sự.

Giới chức Iran xác nhận đang có các cuộc thương lượng kéo dài 60 ngày liên quan tới hồ sơ hạt nhân, song phủ nhận việc đã chấp nhận bất kỳ cam kết nào về từ bỏ chương trình này.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tuyên bố Tehran sẵn sàng đảm bảo không theo đuổi vũ khí hạt nhân, nhưng cũng chỉ trích Israel mới là nguồn cơn gây bất ổn tại Trung Đông.

Giới phân tích cho rằng việc ông Trump bất ngờ “hãm phanh” tiến trình ký kết cho thấy Nhà Trắng đang muốn kéo dài thời gian để gia tăng lợi thế mặc cả, đồng thời xoa dịu sức ép từ các đồng minh như Israel.

Thỏa thuận vẫn còn quá nhiều ẩn số

Các chuyên gia nhận định bản MOU hiện tại mới chỉ là bước khởi đầu nhằm ngăn nguy cơ chiến sự leo thang, thay vì một thỏa thuận hòa bình toàn diện.

Một trong những biến số lớn nhất là phản ứng từ Israel – quốc gia được cho là không muốn Washington nhượng bộ quá nhiều với Tehran.

Trong khi đó, các nước vùng Vịnh như Qatar, Saudi Arabia hay UAE đang tăng cường vai trò trung gian nhằm giữ đối thoại không đổ vỡ, bởi bất kỳ cú sốc nào tại Hormuz cũng có thể kéo theo khủng hoảng năng lượng toàn cầu.

Dù hai bên liên tục phát tín hiệu “rất gần thỏa thuận”, thực tế cho thấy Washington và Tehran vẫn đang bước đi cực kỳ dè chừng trong một cuộc mặc cả địa chính trị chưa có hồi kết.