Quyền áp thuế của Trump vào tầm ngắm pháp lý?

Việc Tổng thống Donald Trump nắm trong tay quyền áp thuế gần như không giới hạn và liên tiếp ký kết các thỏa thuận thương mại song phương đang thổi bùng tranh cãi pháp lý mới tại Washington. Giới chuyên gia cảnh báo: tham vọng mở rộng quyền lực kinh tế của Nhà Trắng có thể vấp phải phản ứng mạnh từ cả tòa án lẫn Quốc hội.

Quyền lực áp thuế quan "vô biên" của Tổng thống Donald Trump đang đứng trước nguy cơ bị tước bỏ hoàn toàn, khi một tòa phúc thẩm liên bang chuẩn bị xét xử một vụ kiện mang tính bước ngoặt. Vụ kiện này sẽ đặt dấu chấm hỏi lớn về khả năng của Tổng thống trong việc đơn phương áp thuế ở bất kỳ mức độ nào, đối với bất kỳ quốc gia nào, chỉ với lý do "tình trạng khẩn cấp quốc gia".

IEEPA: Nền tảng pháp lý lung lay của chính quyền Trump

Chính quyền Trump đã viện dẫn Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) làm cơ sở cho hàng loạt sắc thuế lớn nhất của mình, từ thuế fentanyl với Canada, Mexico, Trung Quốc đến các mức thuế "có đi có lại" toàn cầu. Tuy nhiên, lập luận này đang gặp phải thách thức nghiêm trọng.

Vào cuối tháng 5, Tòa án Thương mại Quốc tế Mỹ đã tuyên bố các mức thuế này là bất hợp pháp, khẳng định Tổng thống Trump đã vượt quá thẩm quyền theo IEEPA. Mặc dù Tòa Phúc thẩm Liên bang đã nhanh chóng tạm dừng phán quyết này để xem xét, án lệ đang nghiêng về phía phản đối chính quyền.

V.O.S. Selections v. Trump: Mở màn cuộc chiến pháp lý

Vụ kiện V.O.S. Selections v. Trump, do một doanh nghiệp nhập khẩu rượu vang và các doanh nghiệp nhỏ khác tại New York khởi xướng, là vụ kiện tiên phong trong số hơn nửa tá vụ kiện liên bang thách thức việc ông Trump sử dụng quyền hạn khẩn cấp theo IEEPA. Phiên tranh luận miệng dự kiến diễn ra vào sáng 31/7 tại Tòa Phúc thẩm Liên bang.

Ông Ted Murphy, người đứng đầu bộ phận thực hành thương mại toàn cầu tại hãng luật Sidley Austin, nhấn mạnh: "Có thể thấy rõ các mức thuế quan đang gặp rủi ro." Ông lập luận rằng IEEPA "chưa từng được sử dụng cho mục đích như vậy" và "đang bị áp dụng một cách rất rộng rãi," đặt ra những vấn đề pháp lý hoàn toàn chính đáng.

IEEPA: Im lặng về thuế quan, hay trao quyền tuyệt đối?

Mấu chốt của tranh cãi nằm ở việc IEEPA trao cho Tổng thống quyền đối phó với các tình trạng khẩn cấp quốc gia phát sinh từ "bất kỳ mối đe dọa bất thường và đặc biệt nào" từ bên ngoài. Tuy nhiên, các luật sư đối lập với chính quyền Trump khẳng định: "IEEPA không hề đề cập đến thuế quan, thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt hay bất kỳ loại thuế nào khác." Họ cũng nhấn mạnh rằng "chưa có tổng thống nào trong gần 50 năm kể từ khi đạo luật này có hiệu lực tuyên bố rằng nó cho phép áp dụng thuế quan."

Ngược lại, các luật sư của chính quyền Trump lập luận Quốc hội từ lâu đã trao quyền cho tổng thống áp đặt thuế quan để xử lý các vấn đề quốc gia, và rằng ngôn ngữ của đạo luật cho phép tổng thống "điều chỉnh nhập khẩu" đồng nghĩa với việc ông có thể sử dụng quyền đó để áp đặt thuế quan.

Tương lai bất định của chính sách thương mại Trump

Bất kể phán quyết cuối cùng của Tòa Phúc thẩm Liên bang trong vụ V.O.S., giới quan sát nhận định vụ kiện gần như chắc chắn sẽ được đưa lên Tòa án Tối cao, nơi hiện có đa số thẩm phán bảo thủ (6-3), trong đó có ba người do chính ông Trump bổ nhiệm.

Tuy nhiên, bất chấp đội hình thẩm phán này, một số chuyên gia vẫn dự đoán các mức thuế quan theo IEEPA của ông Trump sẽ bị hủy bỏ. Các nhà phân tích chính sách Mỹ của hãng Piper Sandler nhận định: "Tổng thống Trump có thể sẽ tiếp tục thua tại các tòa cấp dưới, và chúng tôi tin rằng Tòa án Tối cao khó có thể ra phán quyết có lợi cho ông ấy."

Nếu để thua trong vụ kiện này, gần như toàn bộ những diễn biến thương mại mà ông Trump xem là thành tựu trong sáu tháng đầu nhiệm kỳ sẽ sụp đổ. "Nếu Tòa án Tối cao ra phán quyết chống lại Tổng thống Trump, mọi thỏa thuận thương mại mà ông đạt được trong vài tuần gần đây, và cả những thỏa thuận mà ông sẽ đạt được trong thời gian tới, đều là bất hợp pháp," các chuyên gia nhấn mạnh.

Làn sóng kiện tụng: Thách thức toàn diện quyền lực tổng thống

Vụ V.O.S. chỉ là một phần của làn sóng kiện tụng rộng lớn hơn. Một ngày sau phán quyết của Tòa án Thương mại Liên bang trong vụ V.O.S., Thẩm phán Liên bang Rudolph Contreras cũng đã ra phán quyết chống lại chính quyền Trump trong một vụ kiện riêng biệt tại Washington, D.C. Thẩm phán Contreras kết luận bản thân đạo luật IEEPA không trao cho tổng thống bất kỳ quyền nào để đơn phương áp thuế quan.

Chính phủ đã kháng cáo phán quyết này lên Tòa Phúc thẩm Mỹ tại Quận Columbia, và phiên tranh luận miệng dự kiến diễn ra vào ngày 30/9. Ngoài ra, hai vụ kiện liên bang khác nhằm thách thức tính hợp pháp của các mức thuế quan – một do tiểu bang California khởi kiện và một do các thành viên cộng đồng người bản địa Blackfeet đệ trình – cũng sẽ được tranh luận miệng riêng biệt vào ngày 17/9 trước Tòa Phúc thẩm Khu vực 9 của Mỹ. Theo Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS), ít nhất ba vụ kiện khác tại Tòa án Thương mại Quốc tế cũng đang bị tạm hoãn chờ phán quyết cuối cùng trong vụ V.O.S.

Cuộc chiến pháp lý này không chỉ định hình tương lai các chính sách thuế quan của Mỹ mà còn có thể đặt ra tiền lệ quan trọng về giới hạn quyền lực của tổng thống trong các tình huống khẩn cấp quốc gia.