Putin thực sự có thể thống trị Ukraine?

Sự phản kháng gay gắt của Ukraine trước cuộc tấn công từ Nga đang khiến dư luận đặt câu hỏi về khả năng Tổng thống Vladimir Putin có thể thống trị người dân Ukraine dù chiến thắng trong một cuộc xung đột về mặt quân sự.

Có những lý do chính đáng để tin rằng câu trả lời là không. Ngay cả khi chiến thắng, Putin sẽ không thể đạt được những gì mình muốn bởi để chiến thắng thật sự, ông sẽ phải lãnh đạo một quốc gia mà ông chiếm được trái với ý muốn của người dân.

Việc một quốc gia được lãnh đạo tốt như thế nào phụ thuộc vào nền văn hóa của quốc gia đó - chính xác hơn là vào mức độ tương thích của nền văn hóa của quốc gia đó với mô hình của chính phủ lãnh đạo. Nhà nghiên cứu chính trị người Mỹ quá cố Harry Eckstein, một chuyên gia về văn hóa chính trị, từng lập luận rằng các chính phủ sẽ hoạt động tốt nếu mô hình quyền lực của họ tương tự với các mô hình quyền lực của xã hội mà họ lãnh đạo.

Trong các nền dân chủ ổn định, tất cả các tổ chức - kể cả các hộ gia đình - đều tồn tại yếu số của chế độ dân chủ. Ngược lại, trong các chế độ chuyên quyền, quyền lực có xu hướng tập trung ở tất cả các cấp tổ chức xã hội.

Khái niệm về khoảng cách quyền lực, lần đầu tiên được nhà tâm lý học xã hội người Hà Lan Geert Hofstede nhắc đến, giúp đo lường mức độ xã hội chấp nhận sự bất bình đẳng trong phân bổ quyền lực. Giá trị của chỉ số khoảng cách quyền lực càng lớn thì người ta càng dễ chấp nhận bất bình đẳng hơn.

Một nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề nhận thức quyền lực được tiến hành ở Nga và Ukraine vào năm 2015-2016 cho thấy người Ukraine và người Nga nhìn nhận về quyền lực khác nhau. Giá trị của chỉ số khoảng cách quyền lực ở Ukraine là 100,9 trong khi tại Nga là 110,7. Những người Ukraine có trình độ học vấn và khá giả gần như không chấp nhận sự bất bình đẳng trong phân bổ quyền lực.

Nhìn từ đó, việc Putin thống trị Ukraine sẽ đem đến nhiều vấn đề, bởi không phù hợp với mô hình quyền lực mà người Ukraine sẵn sàng chấp nhận.

Nhà sử học nổi tiếng nhất Ukraine Mykhailo Hrushevsky, coi vùng Cossack thế kỷ XV và XVI là tiền thân của Ukraine ngày nay. Những người Cossack - lực lượng dân quân biên giới được chính phủ Ba Lan và Nga thuê để bảo vệ chống lại các cuộc tấn công của người Tatar - nổi tiếng là kẻ gây rắc rối cho bất kỳ nhà cầm quyền nào, kể cả người Ba Lan, người Tatar và người Nga. Hrushevsky mô tả người Cossack là những người “không cho ai có quyền thống trị họ”. Ngay cả những người Ba Lan, những người cũng có những vấn đề với khái niệm quyền lực tập trung, gọi người Cossack là “ngang bướng”.

Các lãnh đạo quân đội Cossack, hay còn gọi là starshina, được bầu chọn và có thể dễ dàng bị thay thế. Nếu người lãnh đạo tử vong, người Cossack thường tập hợp lại và bầu ra một lãnh đạo mới. Không ai trong số họ sở hữu quyền lực không ràng buộc và mãi mãi.

Liệu di sản Cossack có còn ảnh hưởng đến văn hóa của Ukraine, ít nhất là nhận thức về quyền lực và những người có quyền lực? Nhìn vào sự phản kháng của quân đội Ukraine, câu trả lời là hoàn toàn có thể.

Văn hóa dân tộc của Ukraine bị đàn áp dưới thời Liên Xô và bị Nga phủ nhận. Điều đó có thể giải thích cho những cáo buộc mà Putin đưa ra rằng Ukraine nằm dưới sự lãnh đạo của “những kẻ theo chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa tân phát xít”.

Các yếu tố của văn hóa Cossack đã sống lại trong các cuộc biểu tình lớn vào năm 2013-2014 nhằm chống lại những nỗ lực của cựu Tổng thống Ukraine Yanukovych, người muốn tái tạo phong cách lãnh đạo của Putin. Nhiều người biểu tình đã cắm trại ở trung tâm của Kiev, dọc theo địa điểm mà người Cossack từng đóng quân.

Chiến tranh thường đóng vai trò là động cơ cho sự hồi sinh ý thức của một quốc gia. Nhà xã hội học lịch sử người Anh Anthony D. Smith, chuyên gia về dân tộc và chủ nghĩa dân tộc, viết rằng chiến tranh là “một trong những yếu tố mạnh mẽ nhất góp phần tạo ra các quốc gia và cộng đồng dân tộc trong mọi giai đoạn lịch sử”.

Xung đột quân sự ở miền Đông Ukraine và bán đảo Crimea đã đem đến kết quả này. Cuộc chiến toàn diện mà Putin tiến hành cũng khó có thể là một ngoại lệ, song sẽ đem đến hệ quả mà Putin có thể không lường trước: người dân Ukraine phản đối gay gắt hơn chế độ chuyên quyền.

Ukraine gần hơn với mô hình vô chính phủ, trong khi Nga là một thể chế chuyên quyền. Nga luôn là một xã hội lấy quyền lực làm trọng tâm, nơi tất cả các quyết định quan trọng đều do một số ít - lý tưởng nhất là do một người – thâu tóm. Sự cai trị của Putin với nhận thức về quyền lực ăn sâu trong văn hóa Nga lý giải cho sự ổn định của quốc gia này, ít nhất là cho đến nay, song các cuộc biểu tình hàng loạt phản đối cuộc xâm lược vào Ukraine ở một số thành phố của Nga cho thấy làn sóng bất đồng quan điểm ngày càng gia tăng.

Tuy nhiên, Nga và Ukraine đối lập nhau về mọi mặt, một thực tế là thu hẹp khả năng Nga có thể dễ dàng thống trị Ukraine ngay cả khi Kiev bại trận. Cuộc chiến ở Ukraine khẳng định rằng với người dân Nga, quyền lực chính là sức mạnh, song áp đặt tâm lý này cho người Ukraine sẽ là điều rất khó nếu không muốn nói là bất khả thi.

Theo Asia Times