Phí vào phố có giải được kẹt xe?

Kinh nghiệm quốc tế chỉ ra rằng, việc thu phí nội đô chỉ phát huy quyền lực khi thành phố cung cấp được một hệ sinh thái thay thế đủ thuận tiện, thay vì đẩy người dân vào thế tiến thoái lưỡng nan giữa một bên là chi phí đắt đỏ, một bên là hạ tầng công cộng nghèo nàn.

Đề xuất thu phí phương tiện vào nội đô Hà Nội tiếp tục thu hút sự quan tâm khi thành phố dự kiến áp dụng tại khu vực Vành đai 1 từ năm 2028, sau đó mở rộng dần ra Vành đai 2 và Vành đai 3 trong các năm tiếp theo.

Nhiều chuyên gia cho rằng việc sử dụng công cụ kinh tế để điều tiết phương tiện cá nhân không phải giải pháp mới. Nhiều đô thị lớn trên thế giới đã áp dụng mô hình này nhằm giảm ùn tắc, kiểm soát ô nhiễm và tối ưu hóa lưu lượng giao thông.

Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc thu bao nhiêu tiền mà là liệu chính sách có tạo được sự thay đổi trong hành vi di chuyển hay không.

Bài toán của sự công bằng

Theo giới chuyên môn, nếu mức phí quá thấp, tác động điều tiết sẽ không đáng kể. Ngược lại, nếu mức phí quá cao, chính sách có nguy cơ tạo ra khoảng cách giữa các nhóm thu nhập.

Người có điều kiện kinh tế vẫn có thể sử dụng ô tô cá nhân như bình thường, trong khi nhóm thu nhập trung bình và thấp sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp hơn. Khi đó, mục tiêu giảm ùn tắc có thể chưa đạt được như kỳ vọng nhưng áp lực chi phí đối với người dân lại gia tăng.

Đây cũng là lý do khiến nhiều ý kiến cho rằng việc thu phí cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển giao thông đô thị thay vì là một giải pháp đơn lẻ.

Muốn hạn chế xe cá nhân phải có lựa chọn thay thế

Thực tế cho thấy phần lớn người dân sử dụng phương tiện cá nhân không đơn thuần vì thói quen mà còn do nhu cầu di chuyển thực tế.

Trong bối cảnh mạng lưới giao thông công cộng vẫn chưa phủ rộng, khả năng kết nối còn hạn chế và thời gian di chuyển chưa thực sự thuận tiện, việc chuyển đổi sang phương tiện công cộng vẫn là thách thức với nhiều người.

Các chuyên gia nhận định muốn giảm xe cá nhân, trước hết phải tạo ra lựa chọn thay thế đủ hấp dẫn. Điều này đòi hỏi sự đầu tư đồng bộ vào metro, xe buýt, bãi đỗ trung chuyển, hạ tầng kết nối và các dịch vụ hỗ trợ đi lại.

Khi người dân có thể di chuyển thuận tiện, nhanh chóng và tiết kiệm bằng phương tiện công cộng, việc thay đổi thói quen mới có cơ hội diễn ra một cách tự nhiên.

Bài học từ các đô thị thành công

Kinh nghiệm tại nhiều quốc gia cho thấy thu phí nội đô chỉ là một mắt xích trong chiến lược quản lý giao thông tổng thể.

Tại các đô thị phát triển, việc hạn chế xe cá nhân luôn đi cùng hệ thống giao thông công cộng hiện đại, mạng lưới kết nối rộng và khả năng phục vụ ổn định. Người dân chấp nhận từ bỏ xe riêng vì có phương án thay thế hiệu quả hơn chứ không đơn thuần vì phải trả thêm phí.

Ngược lại, nếu hạ tầng công cộng chưa đáp ứng nhu cầu, chính sách thu phí rất dễ bị nhìn nhận như một khoản chi phí phát sinh thay vì giải pháp cải thiện giao thông.

Minh bạch là yếu tố quyết định

Bên cạnh hạ tầng, tính minh bạch trong sử dụng nguồn thu cũng là yếu tố quan trọng tạo nên sự đồng thuận.

Người dân sẽ dễ ủng hộ hơn nếu thấy nguồn thu từ phí nội đô được tái đầu tư trực tiếp vào các dự án giao thông, mở rộng vận tải công cộng và nâng cao chất lượng hạ tầng đô thị.

Ngược lại, nếu hiệu quả sử dụng nguồn thu không được chứng minh rõ ràng, chính sách có thể gặp nhiều phản ứng trái chiều.

Vì vậy, bài toán thu phí phương tiện vào nội đô không chỉ là câu chuyện của một mức giá. Điều quan trọng hơn là xây dựng được hệ sinh thái giao thông đồng bộ, thuận tiện và đủ sức thuyết phục người dân thay đổi thói quen di chuyển. Khi đó, thu phí mới thực sự trở thành công cụ điều tiết hiệu quả thay vì chỉ là một khoản chi phí mới phát sinh.