Phép thử khốc liệt cho tham vọng bán dẫn Việt Nam

Khi nền kinh tế đang nỗ lực thoát ly khỏi cái bẫy gia công giá rẻ để tiến thẳng vào chuỗi giá trị bán dẫn và AI, áp lực nâng chuẩn bảo hộ tài sản trí tuệ đã trở thành một mệnh lệnh sinh tồn, dù có hay không sự răn đe từ Washington.

Ngày 29/5 (giờ Washington), Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) chính thức mở cuộc điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại 1974 nhằm đánh giá liệu việc Việt Nam chậm xử lý các quan ngại liên quan đến bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ có gây ảnh hưởng đến hoạt động thương mại của Mỹ hay không.

Cuộc điều tra tập trung vào 5 nhóm vấn đề gồm vi phạm bản quyền trực tuyến, hàng giả, thực thi tại biên giới, sử dụng phần mềm không phép và hành vi đánh cắp tín hiệu truyền hình cáp, vệ tinh.

Đáng chú ý, đây mới chỉ là bước khởi động điều tra và chưa kéo theo bất kỳ biện pháp thuế quan nào. USTR sẽ tiếp nhận ý kiến công khai đến ngày 2/7 trước khi tiến hành tham vấn, điều trần và đưa ra kết luận trong các tháng tiếp theo.

Dù vậy, phía Mỹ cũng ghi nhận Việt Nam đã có những bước tiến nhất định trong thời gian gần đây. Theo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu 2025 của WIPO, Việt Nam đứng thứ 44/139 nền kinh tế, xếp thứ ba ASEAN sau Singapore và Malaysia. Tuy nhiên, ở chỉ số đăng ký sáng chế quốc tế, Việt Nam chỉ đứng thứ 74.

Khoảng cách này phản ánh thực tế Việt Nam đang có vị thế tốt trong chuỗi sản xuất công nghệ cao nhưng vẫn cần cải thiện khả năng tạo lập, bảo vệ và khai thác tài sản trí tuệ của chính mình.

Khi nền kinh tế chuyển dịch sang các lĩnh vực như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, phần mềm hay dữ liệu số, quyền sở hữu trí tuệ không còn là yếu tố phụ trợ mà trở thành tài sản cốt lõi. Nếu với một nhà máy lắp ráp, IP có thể chưa phải lợi thế quyết định, thì với doanh nghiệp công nghệ, đây chính là nền tảng tạo ra giá trị.

Không chỉ phục vụ yêu cầu hội nhập, một hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ hiệu quả còn là nhu cầu nội tại của doanh nghiệp Việt Nam. Khi ngày càng nhiều thương hiệu, phần mềm và sáng chế được tạo ra trong nước, nhu cầu được bảo vệ trước nạn sao chép, hàng giả và vi phạm bản quyền cũng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Động lực cải cách

Những năm gần đây, Việt Nam liên tục hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến sở hữu trí tuệ nhằm đáp ứng các cam kết quốc tế như CPTPP và EVFTA.

Nghị định 341/2025 có hiệu lực từ đầu năm nay đã nâng mức xử phạt đối với các hành vi vi phạm bản quyền, đồng thời bổ sung nhiều chế tài mới trên môi trường số. Tiếp đó, Nghị định 134/2026 tiếp tục hoàn thiện các quy định liên quan đến công nghệ và trí tuệ nhân tạo.

Sau chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, nhiều website phim, nhạc và nội dung số vi phạm bản quyền đã bị xử lý hoặc ngừng hoạt động. Hoạt động kiểm tra phần mềm có bản quyền tại doanh nghiệp và kiểm soát hàng hóa vi phạm tại cửa khẩu cũng được tăng cường.

Đây đều là những bước đi phù hợp với các quan ngại mà phía Mỹ nhiều lần đề cập, đồng thời góp phần xây dựng môi trường cạnh tranh minh bạch hơn cho doanh nghiệp trong nước.

Lịch sử cũng cho thấy điều tra Mục 301 không đồng nghĩa chắc chắn với các biện pháp trừng phạt. Năm 2020, cuộc điều tra liên quan đến gỗ của Việt Nam đã kết thúc bằng một thỏa thuận song phương thay vì áp thuế.

Vì vậy, khoảng thời gian từ nay đến khi USTR đưa ra kết luận có thể được xem là cơ hội để Việt Nam chứng minh tiến bộ, tăng cường đối thoại và tiếp tục hoàn thiện hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Trong dài hạn, nâng chuẩn IP không đơn thuần là phản ứng trước sức ép từ bên ngoài mà là điều kiện cần để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Cuộc điều tra 301 vì thế vừa là thách thức, vừa có thể trở thành động lực thúc đẩy nền kinh tế tiến nhanh hơn trên con đường cạnh tranh bằng tri thức và đổi mới sáng tạo.