Nipah: Virus 75% tử vong và "cuộc chiến" không vaccine

Sở hữu tỷ lệ tử vong cao, chưa có vaccine và thuốc điều trị, virus Nipah đang nằm trong danh sách các mầm bệnh nguy cơ cao của Tổ chức Y tế Thế giới, đặt ra thách thức nghiêm trọng đối với an ninh y tế toàn cầu.

Chính phủ Ấn Độ đang khẩn trương triển khai các biện pháp kiểm soát sau khi phát hiện một ổ dịch virus Nipah tại bang Tây Bengal. Gần 100 người đã được yêu cầu cách ly tại nhà, trong khi các ca nhiễm đang được điều trị tại nhiều bệnh viện ở thành phố Kolkata, với ít nhất một bệnh nhân rơi vào tình trạng nguy kịch.

Diễn biến này lập tức đặt hệ thống y tế khu vực vào trạng thái cảnh giác. Không chỉ Ấn Độ, nhiều quốc gia láng giềng và các nước châu Á cũng đã kích hoạt các biện pháp giám sát, phòng ngừa nguy cơ virus Nipah lan rộng qua biên giới.

Vậy virus Nipah là gì, xuất phát từ đâu và mức độ nguy hiểm ra sao?

Virus Nipah là gì?

Hình ảnh dưới kính hiển vi điện tử cho thấy virus Nipah (được tô màu tím) nằm bên cạnh một tế bào Vero (màu nâu) 

Virus Nipah (tên khoa học Henipavirus nipahense) là tác nhân gây bệnh có khả năng lây truyền từ động vật sang người, đồng thời có thể lây trực tiếp giữa người với người hoặc thông qua thực phẩm bị nhiễm virus.

Người nhiễm virus Nipah có thể gặp các biểu hiện từ nhiễm trùng nhẹ, bệnh hô hấp cấp tính cho tới viêm não nặng, nhiều trường hợp dẫn đến tử vong. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), virus này cũng gây bệnh nghiêm trọng cho nhiều loài vật nuôi như lợn, bò, dê, ngựa, mèo…, kéo theo những thiệt hại đáng kể về kinh tế nông nghiệp.

Virus Nipah nguy hiểm đến mức nào?

Nipah được xếp vào nhóm virus có tỷ lệ tử vong rất cao, dao động từ 40–75%, tùy thuộc vào tình trạng sức khỏe người nhiễm, thời điểm bùng phát và chủng virus lưu hành.

Nghiên cứu của Cơ quan An ninh Y tế Anh cho thấy, khoảng 20% số bệnh nhân sống sót có thể phải đối mặt với các di chứng thần kinh lâu dài như co giật dai dẳng hoặc thay đổi hành vi, tính cách.

Virus Nipah có thể gây viêm hô hấp, viêm não dẫn đến tử vong .

Đáng lo ngại hơn, trong một số trường hợp hiếm gặp, virus Nipah có thể tái hoạt động sau nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm, gây viêm não muộn với nguy cơ tử vong cao.

Triệu chứng khi nhiễm virus Nipah

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), thời gian ủ bệnh của virus Nipah thường kéo dài từ 4 đến 21 ngày, cá biệt có thể lên tới 45 ngày.

Các nhân viên y tế mặc đồ bảo hộ đưa một người đàn ông có triệu chứng nhiễm virus Nipah đến khu vực cách ly tại bang Kerala (Ấn Độ), vào tháng 9/2023

Người bệnh thường khởi phát đột ngột với các triệu chứng giống cúm như sốt, đau đầu, đau cơ, đau họng và mệt mỏi. Một số trường hợp xuất hiện triệu chứng hô hấp như ho, khó thở, viêm phổi với mức độ từ nhẹ đến nặng.

Ở những ca nặng, bệnh nhân có thể rơi vào tình trạng suy hô hấp cấp, rối loạn ý thức, buồn ngủ, chóng mặt và các dấu hiệu thần kinh nghiêm trọng cho thấy viêm não cấp tính. Viêm não và co giật có thể tiến triển nhanh, dẫn đến hôn mê chỉ trong vòng 24–48 giờ sau khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên.

Do các biểu hiện ban đầu không đặc hiệu, virus Nipah dễ bị chẩn đoán nhầm, gây khó khăn cho việc phát hiện sớm ổ dịch và triển khai biện pháp khoanh vùng, cách ly kịp thời.

Virus Nipah được xác định thông qua các xét nghiệm sinh học phân tử như RT-PCR, PCR từ dịch cơ thể hoặc phân lập virus bằng nuôi cấy tế bào.

Virus Nipah được phát hiện từ khi nào?

Virus Nipah không phải là tác nhân mới. Nó được phát hiện lần đầu vào năm 1999, sau một đợt bùng phát viêm não và bệnh hô hấp tại Malaysia và Singapore, chủ yếu ở các nông dân nuôi lợn và những người tiếp xúc gần với lợn nhiễm bệnh.

Phần lớn các ca nhiễm trong đợt bùng phát này liên quan đến việc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết hoặc thịt lợn bệnh mà không có biện pháp bảo hộ. Sự kiện này đã khiến Nipah được công nhận là virus nguy hiểm có khả năng lây từ động vật sang người.

Kể từ đó, Malaysia và Singapore không ghi nhận thêm các đợt bùng phát mới. Tuy nhiên, virus Nipah vẫn xuất hiện rải rác tại một số quốc gia Nam Á như Bangladesh, Ấn Độ, và từng được ghi nhận tại Philippines vào năm 2014.

Vật chủ của virus Nipah là loài nào?

Các loài dơi ăn trái thuộc chi dơi quạ là vật chủ tự nhiên của virus Nipah 

Các nghiên cứu khoa học xác định dơi ăn trái cây thuộc chi dơi quạ là vật chủ tự nhiên của virus Nipah. Hiện có ít nhất 23 loài dơi tại châu Á và một số khu vực châu Phi mang virus này.

Con người và các loài động vật khác có thể nhiễm virus khi tiếp xúc trực tiếp với dơi hoặc sử dụng thực phẩm bị nhiễm nước tiểu, nước bọt hay phân dơi chứa virus.

Dù dơi phân bố rộng, các đợt bùng phát Nipah ở người đến nay chủ yếu xảy ra tại Nam Á và Đông Nam Á, thường tập trung ở khu vực nông thôn hoặc bán nông thôn – nơi con người dễ tiếp xúc với dơi.

Virus Nipah có dễ lây từ người sang người?

Theo CDC, virus Nipah lây từ người sang người chủ yếu qua tiếp xúc gần với dịch tiết và bài tiết của người bệnh, không lây qua đường không khí như virus SARS-CoV-2 hay virus sởi.

Virus có thể lây qua nước bọt, dịch tiết mũi họng, dịch hô hấp khi ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc trong quá trình chăm sóc bệnh nhân. Do không lơ lửng trong không khí và truyền đi xa, nguy cơ nhiễm bệnh khi chỉ đi ngang qua khu vực người bệnh từng đứng là rất thấp.

Tuy nhiên, việc tiếp xúc trực tiếp với máu, nước tiểu hoặc dịch tiết của người bệnh, đặc biệt trong môi trường bệnh viện hoặc khi chăm sóc tại nhà mà không có đồ bảo hộ, làm tăng nguy cơ lây nhiễm đáng kể.

WHO và CDC cho biết, khoảng 50% các ca nhiễm Nipah tại Bangladesh giai đoạn 2001–2008 là do lây từ người sang người. Dù vậy, chỉ số lây nhiễm cơ bản (R0) của virus Nipah thường dưới 1, cho thấy virus khó bùng phát thành đại dịch lớn.

Vì sao không thể chủ quan với virus Nipah?

Bản đồ các quốc gia đã phát hiện virus Nipah. Màu xanh là những quốc gia chỉ có dơi mang virus, màu vàng là những quốc gia đã từng có người nhiễm virus 

Virus Nipah không dễ lây lan trên diện rộng, nhưng có khả năng lây cho nhiều loài động vật và sở hữu tỷ lệ tử vong rất cao. Quan trọng hơn, hiện vẫn chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu; việc điều trị chủ yếu dựa vào kiểm soát triệu chứng và hỗ trợ tích cực.

Chính vì vậy, Nipah tiếp tục được xem là mối đe dọa nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng toàn cầu.

Những lưu ý để giảm nguy cơ nhiễm virus Nipah

WHO khuyến cáo, trong bối cảnh chưa có vaccine, biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất là nâng cao nhận thức về nguy cơ và con đường lây nhiễm.

Các khuyến nghị chính gồm:

Hạn chế lây từ dơi sang người: Tránh tiếp xúc với dơi; không sử dụng trái cây có dấu hiệu bị dơi cắn. Trái cây tươi cần được rửa sạch, gọt vỏ kỹ trước khi ăn.

Giảm nguy cơ lây từ động vật sang người: Người chăn nuôi cần sử dụng đầy đủ đồ bảo hộ khi giết mổ hoặc xử lý gia súc. Tránh tiếp xúc với động vật nghi nhiễm bệnh. Bảo vệ nguồn thức ăn chăn nuôi khỏi sự tiếp xúc với dơi.

Ngăn lây từ người sang người: Tránh tiếp xúc gần với người nhiễm bệnh khi không có biện pháp bảo hộ; rửa tay thường xuyên sau khi chăm sóc hoặc thăm người bệnh.